આંતરરાષ્ટ્રીય માત્ર ઇથેનોલ નહીં, ખાંડના સંકટ પાછળ નીતિગત ખામીઓ અને પાણી વ્યવસ્થાપનની નિષ્ફળતા પણ જવાબદાર.
દેશમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ખાંડના ઉત્પાદન અને તેની ઉપલબ્ધતા અંગે ચર્ચાઓ તેજ બની છે. બજારમાં ખાંડના ભાવમાં વધઘટ, ઉત્પાદન ઘટવાની આશંકા અને ઇથેનોલ ઉત્પાદન માટે શેરડીના વધતા ઉપયોગને કારણે અનેક પ્રકારની ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. ઘણી વખત આ સમગ્ર સમસ્યા માટે માત્ર ઇથેનોલ ઉત્પાદનને જ જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે છે. પરંતુ જો સમગ્ર પરિસ્થિતિને ઊંડાણપૂર્વક સમજવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે તો સ્પષ્ટ થાય છે કે સમસ્યાનું મૂળ માત્ર ઇથેનોલ નથી. તેની પાછળ વર્ષોથી ચાલતી નીતિગત ખામીઓ, પાણીના સંચાલનમાં રહેલી ઉણપો, ખેતીની ખોટી પ્રાથમિકતાઓ અને કુદરતી સંસાધનોના બેદરકાર ઉપયોગ જેવા અનેક પરિબળો જવાબદાર છે.
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા ખાંડ ઉત્પાદક દેશોમાંનો એક છે. શેરડીની ખેતી લાખો ખેડૂતોના જીવનનિર્વાહ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ઇથેનોલ મિશ્રણ કાર્યક્રમને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે. પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ મિશ્રણ વધારવાના લક્ષ્યાંકો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે જેથી ક્રૂડ ઓઇલની આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટે, વિદેશી હૂંડિયામણની બચત થાય અને ખેડૂતોને શેરડીના પાક માટે વધારાનું બજાર મળે.
આ નીતિના ઘણા સકારાત્મક પાસાઓ છે. ઇથેનોલ ઉત્પાદનથી ખેડૂતોને સમયસર ચુકવણી મળવાની સંભાવના વધે છે, ખાંડ મિલોની આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત બને છે અને ઊર્જા ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા તરફ આગળ વધવાની તક મળે છે. પરંતુ જ્યારે ખાંડના ઉત્પાદન અંગે ચિંતા ઊભી થાય છે ત્યારે સમગ્ર જવાબદારી ઇથેનોલ પર ઢોળી દેવામાં આવે છે. આ દૃષ્ટિકોણ અડધું સત્ય છે અને મૂળ પ્રશ્નોને ઢાંકી દે છે.
વાસ્તવિકતા એ છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દેશના ઘણા વિસ્તારોમાં વરસાદની અનિશ્ચિતતા વધી છે. ચોમાસું મોડું આવવું, ઓછો વરસાદ પડવો અથવા વરસાદના વિતરણમાં અસંતુલન સર્જાવું હવે સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને અન્ય શેરડી ઉત્પાદક રાજ્યોમાં વરસાદની સ્થિતિ સીધી રીતે શેરડીના ઉત્પાદનને અસર કરે છે. જ્યારે પાણીની ઉપલબ્ધતા ઓછી હોય ત્યારે શેરડી જેવા પાકનું ઉત્પાદન ઘટે છે અને તેની અસર ખાંડ તેમજ ઇથેનોલ બંને પર પડે છે.
બીજું મહત્વનું કારણ ભૂગર્ભ જળનું અતિશય શોષણ છે. વર્ષો સુધી ખેતી માટે બોરવેલ અને ટ્યુબવેલ દ્વારા પાણી કાઢવામાં આવ્યું છે. ઘણા વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભ જળસ્તર ચિંતાજનક રીતે નીચે ગયું છે. પાણીના પુનઃભરણ માટે પૂરતી વ્યવસ્થાઓ ન હોવાને કારણે કુદરતી જળસંચય વ્યવસ્થા નબળી પડી છે. પરિણામે વરસાદ ઓછો પડે ત્યારે ખેતી સંપૂર્ણપણે સંકટમાં મુકાઈ જાય છે.
શેરડીની ખેતી પોતે જ ખૂબ પાણી માગતો પાક છે. એક કિલો ખાંડના ઉત્પાદન માટે હજારો લિટર પાણીની જરૂર પડે છે. તેમ છતાં વર્ષો સુધી નીતિગત સ્તરે શેરડીની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું. ઘણા રાજ્યોમાં ખેડૂતોને પાણીની વાસ્તવિક ઉપલબ્ધતા ધ્યાનમાં લીધા વિના શેરડી વાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા. પાણીની અછત ધરાવતા વિસ્તારોમાં પણ શેરડીનું વાવેતર વધતું રહ્યું. આ એક એવી નીતિગત ભૂલ હતી જેના પરિણામો આજે સામે આવી રહ્યા છે.
કૃષિ નિષ્ણાતો લાંબા સમયથી કહેતા આવ્યા છે કે દરેક વિસ્તારની પાણીની ઉપલબ્ધતા અને હવામાનને ધ્યાનમાં રાખીને પાક આયોજન થવું જોઈએ. જ્યાં પાણી મર્યાદિત હોય ત્યાં ઓછું પાણી વાપરતા પાકોને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. પરંતુ ઘણી વખત રાજકીય અને આર્થિક કારણોસર શેરડીનું ઉત્પાદન વધારવાની નીતિઓને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી. પરિણામે પાણી પરનું દબાણ સતત વધતું ગયું.
માઇક્રો ઇરિગેશન, ડ્રિપ સિંચાઈ અને સ્પ્રિંકલર જેવી આધુનિક પદ્ધતિઓ દ્વારા પાણીની મોટી બચત શક્ય છે. છતાં હજુ પણ ઘણા વિસ્તારોમાં પરંપરાગત પદ્ધતિઓ દ્વારા જ સિંચાઈ કરવામાં આવે છે, જેમાં પાણીનો મોટો બગાડ થાય છે. જો વ્યાપક સ્તરે પાણી બચત તકનીકોનો અમલ કરવામાં આવ્યો હોત તો શેરડીનું ઉત્પાદન જાળવી રાખીને પણ પાણીનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાયો હોત.
આ ઉપરાંત જળાશયો, તળાવો, ચેકડેમ અને વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટેની વ્યવસ્થાઓને પૂરતું મહત્વ આપવામાં આવ્યું નથી. ઘણા વિસ્તારોમાં પાણી સંચયના પ્રોજેક્ટો કાગળ પર તો જોવા મળે છે, પરંતુ તેમની અસરકારકતા મર્યાદિત રહી છે. પરિણામે વરસાદનું પાણી સમુદ્રમાં વહી જાય છે અને ભૂગર્ભ જળનું પુનઃભરણ પૂરતું થતું નથી.
આબોહવા પરિવર્તન પણ આ સમગ્ર સમસ્યાને વધુ ગંભીર બનાવી રહ્યું છે. તાપમાનમાં વધારો, લાંબા સૂકા સમયગાળા અને અનિયમિત વરસાદ ખેતી માટે નવા પડકારો ઉભા કરી રહ્યા છે. આવા સમયમાં કૃષિ અને જળ સંચાલનની નીતિઓ વધુ વૈજ્ઞાનિક અને લાંબા ગાળાની દૃષ્ટિ સાથે ઘડવાની જરૂર છે. માત્ર ઇથેનોલને જવાબદાર ગણાવી દેવું સરળ છે, પરંતુ તેનાથી સમસ્યાનું સ્થાયી સમાધાન મળવાનું નથી.
હકીકતમાં ખાંડ અને ઇથેનોલ એકબીજાના વિરોધી નથી. યોગ્ય આયોજન કરવામાં આવે તો બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવી શકાય છે. જો પાણીનું કાર્યક્ષમ સંચાલન થાય, પાક વૈવિધ્યકરણને પ્રોત્સાહન મળે, આધુનિક સિંચાઈ પદ્ધતિઓનો વ્યાપ વધે અને વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટે અસરકારક પગલાં લેવામાં આવે તો ખાંડ અને ઇથેનોલ બંનેનું ઉત્પાદન ટકાઉ રીતે શક્ય છે.
આજે જરૂર છે કે ચર્ચાનો કેન્દ્ર માત્ર ઇથેનોલ નહીં પરંતુ સમગ્ર કૃષિ અને જળ વ્યવસ્થાપન મોડલ બને. ખેડૂતો, નીતિ નિર્માતાઓ, વૈજ્ઞાનિકો અને ઉદ્યોગો વચ્ચે સંકલિત અભિગમ અપનાવવો પડશે. પાણી જેવી અમૂલ્ય સંપત્તિનો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ કરવામાં આવશે તો ખાંડનું ઉત્પાદન પણ સ્થિર રહેશે અને ઇથેનોલ દ્વારા ઊર્જા સુરક્ષાના લક્ષ્યો પણ હાંસલ થઈ શકશે.
અંતે કહી શકાય કે વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં માત્ર ઇથેનોલને દોષી ઠેરવવું એ સમસ્યાના મૂળ કારણોથી નજર હટાવવાનો પ્રયાસ છે. ઓછી વરસાદી સ્થિતિ, ભૂગર્ભ જળનો અતિશય ઉપયોગ, વધુ પાણી માગતા પાકોને અપાયેલું અતિશય પ્રોત્સાહન, કૃષિ આયોજનની ખામીઓ અને પાણી સંચાલનની નિષ્ફળતા—આ બધા પરિબળો મળીને આજે ઉભી થયેલી સ્થિતિ માટે જવાબદાર છે. જો સમયસર યોગ્ય આયોજન અને પાણી વ્યવસ્થાપન કરવામાં આવ્યું હોત, તો આજે ખાંડ અને ઇથેનોલને એકબીજાના હરીફ તરીકે રજૂ કરવાની જરૂર જ ન પડત. સમસ્યા માત્ર ઇથેનોલની નથી, પરંતુ નીતિ અને આયોજનની પણ છે.
