આંતરરાષ્ટ્રીય હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી ખુલ્યો, પરંતુ ઈરાનના નવા કડક નિયમો લાગુ: હવે મંજૂરી વિના કોઈ જહાજ પસાર નહીં થઈ શકે

અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા તણાવ બાદ થયેલા મહત્વપૂર્ણ કરારને કારણે વિશ્વ વેપાર માટે જીવનરેખા સમાન ગણાતો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરીથી જહાજોની અવરજવર માટે ખુલ્લો મુકવામાં આવ્યો છે. છેલ્લા ઘણા મહિનાઓથી સંઘર્ષ, પ્રતિબંધો અને સુરક્ષા જોખમોના કારણે આ મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ પર અવરજવર પ્રભાવિત થઈ હતી, જેના કારણે વૈશ્વિક તેલ બજાર, એલએનજી સપ્લાય અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર ગંભીર અસર પડી હતી. હવે કરાર બાદ જહાજોની અવરજવર ફરી શરૂ થતાં વિશ્વભરના વેપારીઓ અને ઊર્જા ક્ષેત્રને મોટી રાહત મળી છે. જોકે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખુલ્લો કરવાની સાથે જ ઈરાને નવા અને કડક નિયમો જાહેર કર્યા છે, જેના કારણે શિપિંગ ઉદ્યોગમાં નવી ચર્ચાઓ શરૂ થઈ છે.

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગોમાંનો એક ગણાય છે. વિશ્વના આશરે 20 ટકા જેટલા ક્રૂડ ઓઈલ અને એલએનજીનું પરિવહન આ જળમાર્ગ મારફતે થાય છે. મધ્યપૂર્વના તેલ ઉત્પાદક દેશો માટે આ માર્ગ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ જ કારણ છે કે જ્યારે તાજેતરના સંઘર્ષ દરમિયાન હોર્મુઝમાં અવરજવર ખોરવાઈ હતી ત્યારે વૈશ્વિક બજારોમાં તેલના ભાવમાં ભારે ઉથલપાથલ જોવા મળી હતી.

કરાર પછી ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના સંચાલન માટે રચાયેલી નવી સંસ્થા Persian Gulf Strait Authority (PGSA) મારફતે નવી માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે. આ માર્ગદર્શિકા મુજબ હવે હોર્મુઝમાંથી પસાર થવા માંગતા દરેક જહાજ માટે અગાઉથી મંજૂરી લેવી ફરજિયાત રહેશે. કોઈપણ જહાજ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં પ્રવેશ કરે તે પહેલાં ઓછામાં ઓછા 48 કલાક અગાઉ ટ્રાન્ઝિટ રિક્વેસ્ટ સબમિટ કરવી પડશે. આ અરજીમાં જહાજનો સંપૂર્ણ રૂટ, મુસાફરીનું આયોજન, માલસામાનની વિગતો તેમજ ઓપરેટર અને કેપ્ટનના સંપર્કની માહિતી આપવી પડશે.

ઈરાની સત્તાવાળાઓનું કહેવું છે કે આ નિયમો સુરક્ષા હેતુસર લાગુ કરવામાં આવ્યા છે. તાજેતરના સંઘર્ષ દરમિયાન હોર્મુઝના કેટલાક વિસ્તારોમાં દરિયાઈ સુરંગો (માઈન્સ) અને અન્ય જોખમો ઊભા થયા હતા. તેથી જહાજોની સલામત અવરજવર સુનિશ્ચિત કરવા માટે દરેક જહાજનો રૂટ અને સમય અગાઉથી જાણવો જરૂરી છે. ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મુસાફરી દરમિયાન કેપ્ટને સતત ઈરાની દરિયાઈ નિયંત્રણ કેન્દ્ર સાથે સંપર્કમાં રહેવું પડશે અને આપવામાં આવેલી સૂચનાઓનું પાલન કરવું પડશે.

નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનારા જહાજો સામે કડક કાર્યવાહી થઈ શકે છે. જો કોઈ જહાજ મંજૂરી વિના અથવા સૂચનાઓના ભંગ સાથે હોર્મુઝમાંથી પસાર થશે તો તેની સંપૂર્ણ જવાબદારી જહાજના માલિક અને ઓપરેટર પર રહેશે. આ જોગવાઈએ ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ ઓપરેટરો અને વીમા કંપનીઓમાં ચિંતા ઉભી કરી છે, કારણ કે ભવિષ્યમાં નિયમો વધુ કડક બનવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

જોકે આ કડક નિયમોની વચ્ચે ઈરાને વૈશ્વિક વેપારીઓ માટે એક મહત્વપૂર્ણ રાહત પણ જાહેર કરી છે. અમેરિકા-ઈરાન કરારના અમલીકરણના પ્રથમ 60 દિવસ દરમિયાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી કોઈપણ પ્રકારનો ટ્રાન્ઝિટ ચાર્જ વસૂલવામાં નહીં આવે. સુરક્ષા, પર્યાવરણ સંરક્ષણ, સેફ્ટી સર્વિસ અને વીમા સંબંધિત તમામ ખર્ચ ઈરાન સરકાર પોતે ઉઠાવશે. ઈરાનનું કહેવું છે કે વિશ્વ વેપાર ઝડપથી સામાન્ય સ્થિતિમાં પરત ફરે તે માટે આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.

આ નિર્ણયથી ખાસ કરીને તેલ અને ગેસ ક્ષેત્રને મોટો ફાયદો થવાની અપેક્ષા છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં અવરોધોને કારણે હજારો કરોડ ડોલરનો વેપાર પ્રભાવિત થયો હતો. અનેક તેલ ટેન્કરો અને કાર્ગો જહાજો લાંબા સમય સુધી રાહ જોવાની સ્થિતિમાં હતા. હવે સ્ટ્રેટ ફરી ખુલતાં જ અનેક દેશોના જહાજોએ અવરજવર શરૂ કરી દીધી છે. ભારત તરફ આવતા કેટલાક માલવાહક જહાજો પણ ફરી હોર્મુઝ માર્ગે પસાર થવા લાગ્યા હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.

વિશ્લેષકોના મતે આગામી 60 દિવસ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહેશે. હાલ તો ચાર્જ માફ કરવામાં આવ્યા છે, પરંતુ આ સમયગાળા પછી ઈરાન દ્વારા નવી ફી અથવા દરિયાઈ સેવા શુલ્ક લાગુ કરવામાં આવી શકે છે. આ મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રીય કાનૂની ચર્ચા પણ ચાલી રહી છે, કારણ કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વૈશ્વિક જહાજી પરિવહન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ માનવામાં આવે છે.

આ દરમિયાન વિશ્વભરના વેપારીઓ, તેલ કંપનીઓ અને શિપિંગ ઉદ્યોગની નજર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની સ્થિતિ પર ટકેલી છે. જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તાજેતરનો કરાર સફળતાપૂર્વક અમલમાં રહેશે અને સુરક્ષા સ્થિતિ સ્થિર રહેશે તો વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા બજારોમાં લાંબા સમય પછી સ્થિરતા જોવા મળી શકે છે. જોકે નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની સંપૂર્ણ સામાન્ય સ્થિતિમાં વાપસી માટે હજુ સમય લાગશે અને આગામી અઠવાડિયાઓમાં પરિસ્થિતિ પર સતત નજર રાખવી જરૂરી રહેશે.