સબરસ ચૂંટણી પંચનું SIR અભિયાન: 13 રાજ્યોમાં અંદાજે 6 કરોડ મતદારોના નામ હટાવાયા, ચાર નવા રાજ્યોની ડ્રાફ્ટ યાદીમાં 22 લાખથી વધુ નામ ડિલીટ.
દેશભરમાં મતદાતા યાદીને વધુ ચોકસાઈભરી અને અપડેટ બનાવવા માટે ભારતના ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરાયેલા સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) અભિયાન હેઠળ મોટા પાયે મતદાતા યાદીઓની સમીક્ષા કરવામાં આવી રહી છે. આ પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે હવે ઓડિશા, મણિપુર, મિઝોરમ અને સિક્કિમની ડ્રાફ્ટ મતદાતા યાદીઓ જાહેર કરવામાં આવી છે. આ ચાર રાજ્યોમાં મળીને 22 લાખથી વધુ મતદારોના નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હોવાનું ચૂંટણી પંચે જણાવ્યું છે. જોકે, ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ અંતિમ યાદી નથી અને જેમના નામ ડ્રાફ્ટમાંથી દૂર થયા છે તેમને જરૂરી દસ્તાવેજો રજૂ કરીને પોતાનું નામ ફરીથી સામેલ કરાવવાની તક આપવામાં આવશે. તમામ વાંધા-દાવા અને અરજીઓની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ અંતિમ મતદાર યાદી જાહેર કરવામાં આવશે.
ચૂંટણી પંચે આ વિશેષ સુધારણા અભિયાનની શરૂઆત ગયા વર્ષે જૂન મહિનાથી કરી હતી. તેનો મુખ્ય હેતુ મતદાતા યાદીમાં રહેલી ડુપ્લિકેટ એન્ટ્રીઓ, સ્થળાંતર કરી ચૂકેલા મતદારો, મૃત્યુ પામેલા વ્યક્તિઓના નામ અને અન્ય અયોગ્ય નોંધણીઓને દૂર કરીને યાદીને વધુ વિશ્વસનીય બનાવવાનો છે. ચૂંટણી પંચના જણાવ્યા મુજબ છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન દેશના વિવિધ રાજ્યોમાં ચલાવવામાં આવેલા આ અભિયાન અંતર્ગત અત્યાર સુધીમાં 13 રાજ્યોમાંથી અંદાજે 6 કરોડ જેટલા નામ મતદાતા યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. આ કામગીરીને ચૂંટણી પંચ મતદાતા યાદીની નિયમિત અને કાયદેસર સુધારણા પ્રક્રિયાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ ગણાવી રહ્યું છે.
અત્યાર સુધી પૂર્ણ થયેલી પ્રક્રિયામાં કેટલાક મોટા રાજ્યોમાં નોંધપાત્ર સંખ્યામાં નામો દૂર કરવામાં આવ્યા છે. ઉપલબ્ધ વિગતો મુજબ બિહારમાં આશરે 65 લાખ, પશ્ચિમ બંગાળમાં 37 લાખ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં 25 લાખ મતદારોના નામ યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. હવે ચાર નવા રાજ્યોની ડ્રાફ્ટ યાદીમાં પણ 22 લાખથી વધુ નામ હટાવવામાં આવ્યા છે. ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે આ કાર્યવાહી માત્ર પ્રાથમિક ચકાસણીના આધારે કરવામાં આવી છે અને અંતિમ નિર્ણય પહેલાં દરેક અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવશે. જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાનું નામ ખોટી રીતે દૂર થયું હોવાનું માને તો તે જરૂરી પુરાવા સાથે અરજી કરીને ફરીથી નોંધણી કરાવી શકે છે.
હાલમાં ચૂંટણી પંચ દેશના અન્ય 16 રાજ્યો અને 4 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પણ SIR અભિયાન ચલાવી રહ્યું છે. આ રાજ્યોમાં આંધ્ર પ્રદેશ, અરુણાચલ પ્રદેશ, હરિયાણા, ઝારખંડ, કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર, મેઘાલય, નાગાલેન્ડ, પંજાબ, ત્રિપુરા, તેલંગાણા, ઉત્તરાખંડ સહિતના રાજ્યોનો સમાવેશ થાય છે. ઉપરાંત દિલ્હી, ચંદીગઢ, દાદરા અને નગર હવેલી તથા દમણ અને દીવ જેવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પણ મતદાતા યાદીની સઘન ચકાસણી ચાલી રહી છે. ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે સમગ્ર દેશમાં એકસરખી અને પારદર્શક પ્રક્રિયા હેઠળ મતદાર યાદીને વધુ ચોક્કસ બનાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.
ચૂંટણી પંચના જણાવ્યા અનુસાર SIR અભિયાનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ માત્ર મતદારોની વૈધતા (Legitimacy) સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. આ પ્રક્રિયા હેઠળ દરેક મતદારની વિગતોનું પુનઃસત્યાપન કરવામાં આવે છે જેથી યાદીમાં માત્ર કાયદેસર અને પાત્ર મતદારોના નામ જ રહે. ચૂંટણી પંચનું માનવું છે કે સ્વચ્છ અને વિશ્વસનીય મતદાતા યાદી લોકશાહી પ્રક્રિયાની મજબૂતી માટે અત્યંત જરૂરી છે. આ અભિયાન દરમિયાન સંબંધિત અધિકારીઓ દ્વારા ઘરઘર જઈને ચકાસણી, દસ્તાવેજોની સમીક્ષા અને વિવિધ ડેટાબેઝના આધારે માહિતીનું વેરિફિકેશન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
આ પ્રક્રિયાને લઈને કાનૂની સ્તરે પણ ચર્ચા થઈ હતી. મે 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટે એક ચુકાદામાં ચૂંટણી પંચને મતદાતા યાદીની સુધારણા અને પુનઃચકાસણી કરવાનો અધિકાર હોવાનું સ્વીકાર્યું હતું. અદાલતે નોંધ્યું હતું કે કાયદાકીય જોગવાઈઓ અનુસાર ચૂંટણી પંચ મતદાર યાદીને સમયાંતરે સુધારી શકે છે અને યોગ્ય પ્રક્રિયા અનુસરીને નામ ઉમેરવા કે દૂર કરવાની સત્તા ધરાવે છે. આ નિર્ણય બાદ ચૂંટણી પંચે દેશભરમાં SIR અભિયાનને વધુ ગતિ આપી છે.
જોકે, આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને લઈને રાજકીય વિવાદ પણ ઊભો થયો છે. INDIA ગઠબંધનમાં સામેલ 23 વિપક્ષી પક્ષોએ તાજેતરમાં ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશને પત્ર લખીને SIR અભિયાન અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. વિપક્ષી પક્ષોનો આક્ષેપ છે કે આ પ્રક્રિયામાં પૂરતી પારદર્શિતા નથી અને કેટલાક સ્થળોએ નામો મનસ્વી રીતે દૂર કરવામાં આવી રહ્યા છે. બીજી તરફ ચૂંટણી પંચે આ તમામ આક્ષેપોને નકારી કાઢતાં જણાવ્યું છે કે સમગ્ર અભિયાન કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ ચલાવવામાં આવી રહ્યું છે તેમજ જેમના નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી દૂર થયા છે તેમને યોગ્ય તક આપ્યા બાદ જ અંતિમ મતદાતા યાદી જાહેર કરવામાં આવશે.
