ઈન્ડિયા ભારતનો ઐતિહાસિક નિર્ણય: વધુ ઇથેનોલવાળા પેટ્રોલ પર એક્સાઇઝ ડ્યુટી શૂન્ય, ઊર્જા આત્મનિર્ભરતા તરફ મોટું પગલું

દેશની ઊર્જા સુરક્ષાને વધુ મજબૂત બનાવવા, આયાતી ક્રૂડ ઓઇલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને ખેડૂતોની આવકમાં વધારો કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે એક ઐતિહાસિક અને દૂરંદેશી નિર્ણય લીધો છે. વૈશ્વિક સ્તરે વધતા ભૂરાજકીય તણાવ અને ઊર્જા સંકટની વચ્ચે ભારતે ઇથેનોલ આધારિત ઇંધણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વધુ ઇથેનોલ મિશ્રણ ધરાવતા પેટ્રોલ પર લાગતી સેન્ટ્રલ એક્સાઇઝ ડ્યુટી સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો છે. સરકારના આ પગલાને ભારતની ઊર્જા નીતિમાં એક મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.

તાજેતરમાં પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે વધેલા તણાવને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં ઊર્જા બજારોમાં અનિશ્ચિતતા ફેલાઈ છે. વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સ્થિતિ તંગ બનતાં ક્રૂડ ઓઇલ અને કુદરતી ગેસના પરિવહન પર અસર પડી છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના કુલ દરિયાઈ માર્ગે થતા ક્રૂડ ઓઇલ પરિવહનનો મોટો હિસ્સો સંભાળે છે. જો આ માર્ગમાં અવરોધ ઊભો થાય તો તેની સીધી અસર એશિયા, યુરોપ અને અન્ય અનેક દેશોના ઇંધણ પુરવઠા પર પડે છે.

આવા સંજોગોમાં ભારતે પોતાની ઊર્જા સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને વૈકલ્પિક ઇંધણ સ્ત્રોતો તરફ વધુ ઝડપથી આગળ વધવાનો નિર્ણય કર્યો છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા સત્તાવાર ગેઝેટ નોટિફિકેશન મુજબ હવે 22 ટકા થી 30 ટકા સુધીના ઇથેનોલ મિશ્રણ ધરાવતા પેટ્રોલ એટલે કે E22 થી E30 શ્રેણીના પેટ્રોલ પર લાગતી સેન્ટ્રલ એક્સાઇઝ ડ્યુટી અને સંબંધિત સેસને સંપૂર્ણપણે માફ કરવામાં આવ્યા છે. આ પગલાથી ઇથેનોલ આધારિત ઇંધણનું ઉત્પાદન અને વપરાશ વધારવા માટે અનુકૂળ વાતાવરણ તૈયાર થશે.

વિશેષજ્ઞોના મતે ભારત દર વર્ષે પોતાના ઊર્જા વપરાશનો મોટો ભાગ આયાતી ક્રૂડ ઓઇલ દ્વારા પૂરો કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં થતી વધઘટનો સીધો પ્રભાવ દેશની અર્થવ્યવસ્થા, મોંઘવારી અને વેપાર ખાધ પર પડે છે. આવી સ્થિતિમાં ઇથેનોલ જેવા સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ અને નવીનીકરણીય ઇંધણ સ્ત્રોતોને પ્રોત્સાહન આપવું સમયની માંગ બની ગયું છે. ઇથેનોલનું ઉત્પાદન મુખ્યત્વે શેરડી, મકાઈ, તૂટેલા ચોખા અને અન્ય કૃષિ ઉત્પાદનોમાંથી કરવામાં આવે છે, જેના કારણે સ્થાનિક કૃષિ અર્થતંત્રને પણ સીધો લાભ મળે છે.

સરકારના આ નિર્ણયથી પેટ્રોલિયમ માર્કેટિંગ કંપનીઓ માટે વધુ ઇથેનોલ મિશ્રણ ધરાવતા ઇંધણના ઉત્પાદન અને વેચાણને પ્રોત્સાહન મળશે. અત્યાર સુધી ઊંચા ઇથેનોલ મિશ્રણવાળા પેટ્રોલના વ્યાપક ઉપયોગમાં કરવેરા સહિતના કેટલાક આર્થિક અવરોધો હતા, પરંતુ હવે ડ્યુટી મુક્તિ મળતા કંપનીઓ વધુ પ્રમાણમાં આવા ઇંધણને બજારમાં ઉપલબ્ધ કરાવી શકશે. પરિણામે દેશના ઇંધણ મિશ્રણ કાર્યક્રમને વધુ ગતિ મળશે.

ખેડૂતો માટે પણ આ નિર્ણય ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે. ઇથેનોલ ઉત્પાદન માટે જરૂરી કાચા માલની માંગ વધતા શેરડી, મકાઈ અને અન્ય પાકોના ઉત્પાદકોને વધુ બજાર મળશે. ખાસ કરીને શેરડી ઉત્પાદક રાજ્યોના ખેડૂતો માટે આ નિર્ણય આવક વધારવાની નવી તક બની શકે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કેન્દ્ર સરકારે ઇથેનોલ ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અનેક નીતિગત સુધારાઓ કર્યા છે અને હવે કરવેરામાં આપવામાં આવેલી આ રાહત તે પ્રયાસોને વધુ મજબૂત બનાવશે.

પર્યાવરણના દૃષ્ટિકોણથી પણ ઇથેનોલ મિશ્રિત પેટ્રોલ વધુ લાભદાયક માનવામાં આવે છે. ઇથેનોલ એક સ્વચ્છ અને હરિત ઇંધણ તરીકે ઓળખાય છે, જેનાથી કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થાય છે. વધુ ઇથેનોલ મિશ્રણ ધરાવતા પેટ્રોલના ઉપયોગથી વાયુ પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે અને દેશના કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાના લક્ષ્યોને પણ વેગ મળશે. આથી ઊર્જા સુરક્ષા સાથે પર્યાવરણીય સંરક્ષણના બેવડા હેતુઓ સિદ્ધ થઈ શકે છે.

ભારત સરકારે વર્ષ 2025-26 સુધીમાં ઇથેનોલ મિશ્રણના લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવા માટે અનેક પ્રયાસો હાથ ધર્યા છે. E20 પેટ્રોલને દેશના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં ઉપલબ્ધ બનાવવાની દિશામાં કામગીરી ચાલી રહી છે, ત્યારે E22 થી E30 શ્રેણીના ઇંધણને પ્રોત્સાહન આપતો આ નિર્ણય આગામી વર્ષોમાં વધુ ઊંચા ઇથેનોલ મિશ્રણ તરફનો માર્ગ સરળ બનાવશે. વાહન ઉત્પાદક કંપનીઓ પણ ફ્લેક્સ-ફ્યુઅલ અને ઇથેનોલ-સુસંગત એન્જિન વિકસાવવા પર ભાર મૂકી રહી છે.

ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો માને છે કે જો ભારત ઇથેનોલ આધારિત ઇંધણના ઉપયોગમાં સફળતા પ્રાપ્ત કરે તો આગામી વર્ષોમાં ક્રૂડ ઓઇલની આયાતમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે. આથી વિદેશી હૂંડિયામણની બચત થશે, વેપાર ખાધ ઓછી થશે અને દેશની આર્થિક સ્થિરતામાં વધારો થશે. સાથે સાથે વૈશ્વિક રાજકીય સંકટો અને તેલના ભાવમાં થતી અચાનક વૃદ્ધિ સામે પણ ભારત વધુ સુરક્ષિત બની શકશે.

એકંદરે જોવામાં આવે તો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સર્જાયેલી અનિશ્ચિત પરિસ્થિતિ વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારનો આ નિર્ણય માત્ર કરવેરામાં રાહત પૂરતો નથી, પરંતુ ભારતને ઊર્જા આત્મનિર્ભરતા તરફ આગળ ધપાવતું એક વ્યૂહાત્મક અને લાંબા ગાળાનું પગલું છે. ખેડૂતોની આવક, પર્યાવરણનું સંરક્ષણ, આયાતી તેલ પરની નિર્ભરતામાં ઘટાડો અને ઊર્જા સુરક્ષાના મજબૂત લક્ષ્યોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવેલો આ નિર્ણય દેશના ઊર્જા ક્ષેત્રમાં એક નવી દિશા અને નવી આશા લઈને આવ્યો છે.