ટેક્નોલોજી ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેનને વડાપ્રધાન મોદીની લીલીઝંડી: જીંદ–સોનીપત રૂટ પર શરૂ થઈ પ્રદૂષણમુક્ત રેલસેવાની નવી શરૂઆત.

ભારતીય રેલવેના ઈતિહાસમાં આજે એક નવો અધ્યાય ઉમેરાયો છે. દેશની પ્રથમ સ્વદેશી હાઇડ્રોજન સંચાલિત ટ્રેનને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 17 જુલાઈ, 2026ના રોજ હરિયાણાના જીંદ રેલવે જંક્શનથી લીલી ઝંડી બતાવીને રવાના કરી છે. આ સાથે ભારત હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને ટ્રેન ચલાવનારા વિશ્વના ગણતરીના દેશોની હરોળમાં સામેલ થઈ ગયું છે. આ અત્યાધુનિક ટ્રેન જીંદથી સોનીપત વચ્ચેના 89 કિલોમીટર લાંબા રૂટ પર દોડશે અને ભારતીય રેલવેના ગ્રીન એનર્જી તથા 'નેટ ઝીરો કાર્બન એમિશન'ના લક્ષ્ય તરફ એક ઐતિહાસિક પગલું સાબિત થશે. પ્રદૂષણમુક્ત, આધુનિક અને ઊર્જા કાર્યક્ષમ પરિવહન વ્યવસ્થાને પ્રોત્સાહન આપતી આ ટ્રેનને ભારતીય રેલવે માટે ગેમ-ચેન્જર માનવામાં આવી રહી છે.

ઉદ્ઘાટન પ્રસંગે વડાપ્રધાન મોદીએ જણાવ્યું કે ભારત હવે એવી અગ્રણી રાષ્ટ્રોની યાદીમાં જોડાયું છે જ્યાં રેલવે ક્ષેત્રમાં હાઇડ્રોજન જેવી સ્વચ્છ અને ભવિષ્યલક્ષી ટેક્નોલોજીનો સફળ ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે રેલવે ક્ષેત્રમાં ક્લીન એનર્જી અપનાવવાનો આ મહત્વપૂર્ણ તબક્કો છે, જે દેશને પર્યાવરણમૈત્રી વિકાસ તરફ વધુ ઝડપથી આગળ વધારશે. ભારતીય ઇજનેરો દ્વારા ડિઝાઇન અને વિકસાવવામાં આવેલી આ ટ્રેન 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' અને 'આત્મનિર્ભર ભારત'ના વિઝનને પણ નવી ઊંચાઈ આપે છે. હાઇડ્રોજન આધારિત આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ ભવિષ્યમાં દેશના અન્ય રૂટ પર પણ આવી ટ્રેનો શરૂ કરવાનો માર્ગ મોકળો કરશે.

આ હાઇડ્રોજન ટ્રેન ઉત્તર રેલવેના જીંદ અને સોનીપત વચ્ચે દોડશે. 10 આધુનિક કોચ ધરાવતી આ ટ્રેનમાં એકસાથે અંદાજે 2,600 મુસાફરો મુસાફરી કરી શકશે. રોજિંદા નોકરીયાત વર્ગ, વિદ્યાર્થીઓ અને સ્થાનિક મુસાફરો માટે આ સેવા અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થશે. ટ્રેનની ઓપરેટિંગ સ્પીડ 75 કિલોમીટર પ્રતિ કલાક રાખવામાં આવી છે, જ્યારે તેની મહત્તમ ડિઝાઇન સ્પીડ 110 કિલોમીટર પ્રતિ કલાક છે. આરામદાયક બેઠક વ્યવસ્થા, આધુનિક સુરક્ષા સુવિધાઓ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ટેક્નોલોજી સાથે આ ટ્રેન મુસાફરોને નવીન અનુભવ આપશે. જીંદ જંક્શનથી શરૂ થતી આ ટ્રેન ગોહાના જંક્શન સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ સ્ટેશનો અને હોલ્ટ પર રોકાશે અને અંતે સોનીપત પહોંચશે.

આ ટ્રેનની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેક્નોલોજી છે. ટ્રેનમાં 'પ્રોટોન એક્સચેન્જ મેમ્બ્રેન ફ્યુઅલ સેલ' (PEMFC) સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનની રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા ટ્રેનની અંદર જ વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં કોઈ ધુમાડો, કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અથવા અન્ય હાનિકારક વાયુઓનું ઉત્સર્જન થતું નથી. તેના બદલે માત્ર પાણીની વરાળ અને ગરમી બહાર આવે છે, જેના કારણે આ ટ્રેન સંપૂર્ણપણે પર્યાવરણમૈત્રી પરિવહનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ બની છે. 1200 કિલોવોટ ક્ષમતાવાળી હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ સિસ્ટમ આ ટ્રેનને પૂરતી શક્તિ પૂરી પાડે છે અને પરંપરાગત ડીઝલ એન્જિનની સરખામણીએ ઓછા જાળવણી ખર્ચ સાથે વધુ કાર્યક્ષમ કામગીરી સુનિશ્ચિત કરે છે.

ઊર્જા કાર્યક્ષમતાની દૃષ્ટિએ પણ હાઇડ્રોજનને ભવિષ્યનું ઇંધણ માનવામાં આવે છે. ડીઝલની ઊર્જા ક્ષમતા લગભગ 43 મેગાજૂલ પ્રતિ કિલોગ્રામ છે, જ્યારે હાઇડ્રોજન આશરે 120 મેગાજૂલ પ્રતિ કિલોગ્રામ ઊર્જા પ્રદાન કરે છે. એટલે કે હાઇડ્રોજન ડીઝલ કરતાં લગભગ ત્રણ ગણી વધુ ઊર્જા ક્ષમતા ધરાવે છે. આ કારણે ટ્રેન વધુ કાર્યક્ષમ બને છે અને લાંબા ગાળે ઇંધણ ખર્ચ તેમજ કાર્બન ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો શક્ય બને છે. ભારતીય રેલવે દ્વારા તૈયાર કરાયેલ આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ ભવિષ્યમાં અન્ય ડીઝલ રૂટને પણ ગ્રીન એનર્જી આધારિત બનાવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.

આ ટ્રેનના સંચાલન માટે જીંદ–સોનીપત રૂટ પર હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ અને રિફ્યુઅલિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પણ વિકસાવવામાં આવ્યું છે. ટ્રેન જીંદ જંક્શન, જીંદ સિટી, પાંડુ પિંડારા, લલિત ખેડા, ભંભેવા, ઇસાપુર ખેડી, બુટાના, ખંદરાઈ, રભડા, લાઠ, મોહાના, બરવાસની અને સોનીપત ન્યૂ સ્ટેશન સહિતના મહત્વપૂર્ણ સ્ટોપ પર મુસાફરોને સેવા આપશે. આ રૂટ પર દરરોજ હજારો લોકો મુસાફરી કરતા હોવાથી હાઇડ્રોજન ટ્રેન સ્થાનિક પરિવહન વ્યવસ્થામાં પણ મહત્વપૂર્ણ સુધારો લાવશે. સાથે જ આ પ્રોજેક્ટ દેશના અન્ય રાજ્યોમાં પણ હાઇડ્રોજન આધારિત રેલ સેવાઓ શરૂ કરવા માટે માર્ગદર્શક બનશે.

ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેનનું લોન્ચિંગ માત્ર નવી ટ્રેનની શરૂઆત નથી, પરંતુ ભારતીય રેલવેના હરિત ભવિષ્ય તરફનું ઐતિહાસિક પગલું છે. પ્રદૂષણમુક્ત ટેક્નોલોજી, સ્વદેશી સંશોધન, ઊર્જા કાર્યક્ષમતા અને આધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના સમન્વય સાથે આ ટ્રેન ભારતને ગ્રીન ટ્રાન્સપોર્ટેશન ક્ષેત્રમાં નવી ઓળખ અપાવશે. રેલવેના 'નેટ ઝીરો કાર્બન એમિશન'ના લક્ષ્યને સાકાર કરવામાં આ પ્રોજેક્ટ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આ પાયલોટ સફળ રહેશે તો આગામી વર્ષોમાં દેશના અનેક રૂટ પર ડીઝલ એન્જિનના સ્થાને હાઇડ્રોજન ટ્રેનો દોડતી જોવા મળશે, જે ભારતના પરિવહન ક્ષેત્રમાં એક ક્રાંતિકારી પરિવર્તન સાબિત થશે.