ગીતા સંદેશ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા – અધ્યાય ૨ : સાંખ્ય યોગ શ્લોક ૨૮

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२८॥

 ગુજરાતી ભાષાંતર

હે ભારત (અર્જુન)! બધા જીવો જન્મ પહેલાં અવ્યક્ત હતા, જીવન દરમિયાન વ્યક્ત થાય છે અને મૃત્યુ પછી ફરી અવ્યક્ત થઈ જાય છે. તો પછી તેમના માટે શોક શા માટે કરવો?

 સરળ સમજણ

શ્રીકૃષ્ણ અહીં જીવનની અવસ્થાઓને ખૂબ સુંદર રીતે સમજાવે છે.

જીવનું અસ્તિત્વ આપણને જન્મ પહેલાં દેખાતું નથી—તે અવ્યક્ત છે. જન્મ પછી તેનું શરીર આપણને દેખાય છે, એટલે તે વ્યક્ત બને છે. મૃત્યુ પછી શરીર નષ્ટ થાય છે અને જીવ ફરી આપણને દેખાતો નથી—એટલે તે ફરી અવ્યક્ત બની જાય છે.

અર્થાત્, આપણને જે દેખાય છે તે માત્ર જીવનનો એક નાનો સમયગાળો છે. તેથી શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને સમજાવે છે કે જે બાબત સ્વાભાવિક રીતે અવ્યક્તથી વ્યક્ત અને ફરી અવ્યક્ત થતી રહે છે, તેના માટે અતિશય શોક કરવો યોગ્ય નથી.

મહત્વના શબ્દો

અવ્યક્તાદીનિ — શરૂઆતમાં અવ્યક્ત

ભૂતાનિ — બધા જીવો

વ્યક્તમધ્યાનિ — વચ્ચેના સમયમાં વ્યક્ત

અવ્યક્તનિધાનાનિ — અંતે ફરી અવ્યક્ત

પરિદેવના — અતિશય શોક / વિલાપ

આધ્યાત્મિક અર્થ

આ શ્લોક આપણને દૃશ્ય અને અદૃશ્ય અસ્તિત્વ વચ્ચેનો તફાવત સમજાવે છે.

આપણે જે જોઈ શકીએ છીએ તેને જ સંપૂર્ણ સત્ય માની લઈએ છીએ. પરંતુ શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે જીવનનું અસ્તિત્વ માત્ર આંખે દેખાતા શરીર પૂરતું નથી.

જન્મ અને મૃત્યુ એ દેખાતી અવસ્થાઓ વચ્ચેનું પરિવર્તન છે; આત્માનું રહસ્ય તેની બહાર છે.

 જીવનમાં શીખવા જેવું

જીવનમાં વિયોગ, પરિવર્તન અને મૃત્યુ આપણને ખૂબ દુઃખ આપે છે. પરંતુ ગીતા આપણને શીખવે છે કે પરિવર્તનને સમજવું અને સ્વીકારવું એ આંતરિક શાંતિ તરફનું પગલું છે.

શોક થવો સ્વાભાવિક છે, પરંતુ શોકમાં એટલા ડૂબી ન જવું કે આપણે જીવનનું કર્તવ્ય જ ભૂલી જઈએ.

મુખ્ય સંદેશ

“જીવો જન્મ પહેલાં અવ્યક્ત, જીવનમાં વ્યક્ત અને મૃત્યુ પછી ફરી અવ્યક્ત થાય છે; તેથી જીવનના અનિવાર્ય પરિવર્તનને સમજીએ અને અતિશય શોકથી ઉપર ઊઠીએ.”

આગળનો શ્લોક ૨૯ આત્માના આશ્ચર્યજનક સ્વરૂપ વિશે છે—કોઈ તેને આશ્ચર્યથી જુએ છે, કોઈ તેના વિશે આશ્ચર્યથી બોલે છે અને કોઈ સાંભળીને પણ તેને સમજી શકતું નથી.