ગીતા સંદેશ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા – અધ્યાય ૨ : સાંખ્ય યોગ શ્લોક ૩૧

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥३१॥

 ગુજરાતી ભાષાંતર

હે અર્જુન! પોતાના સ્વધર્મને ધ્યાનમાં રાખીને પણ તારે વિચલિત થવું યોગ્ય નથી, કારણ કે ક્ષત્રિય માટે ધર્મ અનુસાર થતા યુદ્ધ કરતાં વધુ શ્રેયસ્કર બીજું કોઈ કર્તવ્ય નથી.

સરળ સમજણ

અત્યાર સુધી શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને આત્માના અવિનાશી સ્વરૂપ વિશે સમજાવ્યું. હવે તેઓ અર્જુનને તેના કર્તવ્ય અને સ્વધર્મની દૃષ્ટિએ સમજાવે છે.

અર્જુન એક ક્ષત્રિય છે. તેનું કર્તવ્ય અન્યાય અને અધર્મ સામે ઊભા રહેવાનું અને પ્રજાની રક્ષા કરવાનું છે. અહીંનું યુદ્ધ વ્યક્તિગત સ્વાર્થ કે લાલચ માટે નહીં, પરંતુ ધર્મની સ્થાપના માટેનું યુદ્ધ છે.

તેથી શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે પોતાના કર્તવ્યથી માત્ર લાગણી કે મોહના કારણે પાછળ હટી જવું યોગ્ય નથી.

મહત્વના શબ્દો

સ્વધર્મમ્ — પોતાનું કર્તવ્ય / ધર્મ

અવેક્ષ્ય — ધ્યાનમાં રાખીને

ન વિકમ્પિતુમ્ — વિચલિત થવું નહીં

ધર્મ્યાત્ યુદ્ધાત્ — ધર્મ અનુસારનું યુદ્ધ

ક્ષત્રિયસ્ય — ક્ષત્રિયનું

શ્રેયઃ — કલ્યાણકારક / શ્રેષ્ઠ

આધ્યાત્મિક અર્થ

આ શ્લોક માત્ર યુદ્ધ વિશે નથી. *“સ્વધર્મ”*નો વ્યાપક અર્થ છે—વ્યક્તિએ પોતાની યોગ્ય જવાબદારી અને કર્તવ્યને ઈમાનદારીથી નિભાવવું.

જીવનમાં પણ ઘણી વખત લાગણી, ભય, મોહ અથવા મુશ્કેલીને કારણે આપણે પોતાની જવાબદારીથી દૂર થવા માંગીએ છીએ. ગીતા શીખવે છે કે યોગ્ય અને ન્યાયપૂર્ણ કર્તવ્ય સામે આવે ત્યારે મનને સ્થિર રાખીને તેનો સામનો કરવો જોઈએ.

 જીવનમાં શીખવા જેવું

પરિસ્થિતિ મુશ્કેલ હોય એટલે કર્તવ્ય બદલાતું નથી.
જ્યારે આપણને ખબર હોય કે શું યોગ્ય છે, ત્યારે ભય કે લાગણીના કારણે સાચા માર્ગથી હટી જવું નહીં.

પરંતુ “સ્વધર્મ”નો અર્થ પોતાની ભૂમિકાના નામે કોઈપણ કાર્યને યોગ્ય ઠેરવવો નથી; તે ન્યાયપૂર્ણ અને ધર્મસંગત કર્તવ્ય સાથે જોડાયેલો છે.

 મુખ્ય સંદેશ

“પોતાનું ન્યાયપૂર્ણ કર્તવ્ય ભય, મોહ કે મુશ્કેલીના કારણે છોડવું નહીં; ધર્મના માર્ગે અડગ રહીને પોતાની જવાબદારી નિભાવવી.”