ધર્મ શિવમહાપુરાણમાં વર્ણવાયેલી ગણેશજીના પ્રાગટ્યની દિવ્ય કથા.
શિવમહાપુરાણની રૂદ્રસંહિતા અંતર્ગત આવેલા કુમારખંડમાં વિઘ્નહર્તા ભગવાન શ્રી ગણેશજીના પ્રાગટ્યની અત્યંત પાવન અને રોમાંચક કથા વર્ણવવામાં આવી છે. પુરાણોમાં કલ્પભેદ પ્રમાણે ગણેશજીના જન્મની વિવિધ કથાઓ જોવા મળે છે, પરંતુ વર્તમાન શ્વેતવરાહ કલ્પમાં ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીની દિવ્ય લીલા દ્વારા ગણેશજીનું પ્રાગટ્ય, તેમનો શિરચ્છેદ અને પુનર્જીવન કેવી રીતે થયું તેનું અધ્યાત્મસભર વર્ણન મળે છે. આ કથા માત્ર એક દેવતાના જન્મની નથી, પરંતુ માતૃભક્તિ, કર્તવ્યનિષ્ઠા, બુદ્ધિ, શક્તિ અને ભગવાનની કૃપાનો અદભૂત સંદેશ આપે છે.
ભગવાન શંકર અને માતા પાર્વતી કૈલાસ પર વિરાજમાન હતા ત્યારે એક દિવસ માતા પાર્વતી પોતાની સખીઓ જયા અને વિજયા સાથે ચર્ચા કરી રહ્યાં હતાં. સખીઓએ માતાને જણાવ્યું કે નંદી, ભૃંગી, મહાકાળ સહિતના તમામ શિવગણો ભગવાન શિવની આજ્ઞાનું પાલન કરે છે. માતા પાર્વતીની પોતાની આજ્ઞાનું સ્વતંત્રપણે પાલન કરનાર કોઈ ગણ નથી. આ વિચાર માતા પાર્વતીને યોગ્ય લાગ્યો. એક દિવસ સ્નાન કરવા જતાં તેમણે પોતાના શરીરના દિવ્ય ઉબટનમાંથી એક સુંદર, બળવાન અને પરાક્રમી બાળકની રચના કરી. તેમાં પ્રાણ પૂરીને તેને પોતાનો પુત્ર બનાવ્યો અને હાથમાં દંડ આપીને પોતાની આજ્ઞા વગર કોઈને પણ અંદર પ્રવેશ ન આપવા કહ્યું.
બાળ ગણેશ માતાની આજ્ઞાનું પાલન કરવા દ્વાર પર ઊભા રહ્યા. એ જ સમયે ભગવાન શિવ કૈલાસના ભવનમાં પરત ફર્યા. ગણેશજી પોતાના પિતા શિવજીના સ્વરૂપથી અજાણ હતા. તેમણે શિવજીને રોકીને સ્પષ્ટ કહ્યું કે માતાની મંજૂરી વગર કોઈ અંદર જઈ શકે નહીં. ભગવાન શિવે પોતાનો પરિચય આપ્યો અને સમજાવ્યું કે આ તેમનું જ ઘર છે, પરંતુ ગણેશજી માતાના આદેશથી જરા પણ ડગ્યા નહીં. પરિણામે બંને વચ્ચે વિવાદ થયો અને બાળ ગણેશે દંડ વડે શિવજીનો માર્ગ રોક્યો. શિવજીએ પોતાના ગણોને મોકલીને બાળકને સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ ગણેશજી પોતાની માતૃભક્તિ અને કર્તવ્ય પર અડગ રહ્યા.
નંદી, ભૃંગી અને અન્ય શિવગણોએ ગણેશજીને હટી જવા કહ્યું, પરંતુ ગણેશજીએ તેમને યુદ્ધમાં પરાસ્ત કરી દીધા. આ સમાચાર મળતાં ભગવાન શિવે ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓ, પોતાના પાર્ષદો, ભૂત-પ્રેત અને અન્ય શક્તિઓને પણ મોકલ્યાં. બ્રહ્માજી શાંતિનો સંદેશ લઈને પહોંચ્યા, પરંતુ ગણેશજીના પ્રચંડ પરાક્રમ સામે પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની. માતા પાર્વતીએ પોતાના પુત્રની સહાયતા માટે બે ભયંકર શક્તિઓ ઉત્પન્ન કરી, જેઓ દેવતાઓના અસ્ત્ર-શસ્ત્રોને ગળી જતી હતી. અંતે ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાની માયાથી ગણેશજીનું ધ્યાન ભંગ કર્યું અને આ તકનો લાભ લઈને ભગવાન શિવે પોતાના ત્રિશૂળના પ્રહારથી ગણેશજીનું મસ્તક છેદી નાખ્યું.
પુત્રનો શિરચ્છેદ થયેલો જોઈ માતા પાર્વતી અત્યંત ક્રોધિત બન્યાં. તેમણે અસંખ્ય શક્તિઓને પ્રગટ કરી અને સમગ્ર સૃષ્ટિમાં સંહારની સ્થિતિ સર્જાઈ. દેવતાઓ, ઋષિઓ અને ત્રિલોકના તમામ પ્રાણીઓ ભયભીત થઈ ગયા. દેવર્ષિ નારદ સહિત ઋષિઓએ માતા પાર્વતીની સ્તુતિ કરી અને તેમને શાંત થવા વિનંતી કરી. માતાએ શરત મૂકી કે તેમના પુત્રને તરત જ પુનર્જીવિત કરવામાં આવે અને તેને સમસ્ત દેવતાઓમાં પ્રથમ પૂજ્ય તથા ગણોના અધ્યક્ષનો દરજ્જો આપવામાં આવે. દેવતાઓએ આ શરત સ્વીકારી, ત્યારબાદ ભગવાન શિવે ગણેશજીને પુનર્જીવિત કરવાનો આદેશ આપ્યો.
ભગવાન શિવના આદેશથી શિવગણો ઉત્તર દિશામાં ગયા અને જે પ્રાણીનું મસ્તક યોગ્ય રીતે મળી શકે તે શોધવા લાગ્યા. તેમને એક દિવ્ય હાથી મળ્યો. હાથીનું મસ્તક લાવીને ગણેશજીના ધડ પર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું. ભગવાન શિવ, બ્રહ્માજી અને વિષ્ણુજીએ મંત્રોચ્ચાર કરીને તેમાં દિવ્ય તેજ પ્રવિષ્ટ કર્યું અને ગણેશજી ફરી સજીવન થઈ ઊઠ્યા. ભગવાન શિવે તેમને પોતાના તમામ ગણોના સ્વામી બનાવી ‘ગણેશ’ અને ‘ગણાધ્યક્ષ’ નામ આપ્યાં. ભાદ્રપદ સુદ ચોથના દિવસે તેમનું પ્રાગટ્ય થયું હોવાનું જણાવતાં શિવજીએ આશીર્વાદ આપ્યો કે આ દિવસે વ્રત-પૂજન કરનાર ભક્તોના વિઘ્નો દૂર થશે અને મનોકામનાઓ પૂર્ણ થશે.
સમય જતાં ગણેશજી અને કાર્તિકેયજી યુવાન થયા. બંનેના વિવાહનો પ્રસંગ આવ્યો ત્યારે પ્રથમ લગ્ન કોના થાય તે અંગે સ્પર્ધા થઈ. માતા-પિતાએ શરત મૂકી કે જે સમગ્ર પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરીને સૌપ્રથમ પરત ફરશે તેનો વિવાહ પહેલાં કરવામાં આવશે. કાર્તિકેયજી મયૂર પર સવાર થઈ પૃથ્વી પરિક્રમા માટે નીકળી પડ્યા, જ્યારે ગણેશજીએ પોતાની બુદ્ધિનો ઉપયોગ કર્યો. તેમણે ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીને એક આસન પર બેસાડ્યા, તેમની પૂજા કરી અને સાત પ્રદક્ષિણા કરી. તેમણે સમજાવ્યું કે માતા-પિતા જ સમગ્ર જગત અને સમસ્ત તીર્થોના સમાન છે. તેમની આ બુદ્ધિ અને માતા-પિતૃભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ શિવ-પાર્વતીએ સિદ્ધિ અને બુદ્ધિ સાથે ગણેશજીના વિવાહ કરાવ્યા. આ કથા આપણને શીખવે છે કે શક્તિ સાથે બુદ્ધિ અને ભક્તિ જોડાય ત્યારે જ સાચી સફળતા પ્રાપ્ત થાય છે.
