મારું શહેર બનાસકાંઠાના ડીસામાં બનાસ નદી પર રૂ.581 કરોડના ખર્ચે બનશે ફિશ સ્કેલ વિયર ડેમ.

બનાસકાંઠા જિલ્લાના જળસંચય અને ભૂગર્ભજળ રિચાર્જને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રાજ્ય સરકારે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. ડીસા તાલુકાના મહાદેવીયા ગામ નજીકથી પસાર થતી બનાસ નદી પર રૂ.581 કરોડના ખર્ચે ફિશ સ્કેલ વિયર ડેમ બનાવવાની કામગીરીને સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ પ્રકલ્પ દ્વારા બનાસ નદીમાં વહેતા વધારાના પાણીને ખાસ પ્રકારની ફિશ સ્કેલ સ્ટેપ્ડ વિયર રચનાની મદદથી સંગ્રહિત કરવામાં આવશે. આ પાણીનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે આસપાસના વિસ્તારમાં ભૂગર્ભજળના સ્તરને રિચાર્જ કરવામાં મદદરૂપ બનશે. આ યોજનાથી ડીસા તાલુકાનાં આશરે 70 અને કાંકરેજ તાલુકાનાં 30 ગામો સહિત કુલ 100 ગામોના લોકોને લાભ થવાની અપેક્ષા છે. મુખ્યમંત્રીશ્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વ હેઠળ રાજ્યમાં જળસંચય, જળ વ્યવસ્થાપન અને પાણીના મહત્તમ ઉપયોગ માટે હાથ ધરવામાં આવતી પહેલોના ભાગરૂપે આ પ્રકલ્પને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.

બનાસ નદીના પટમાં પાણીનો સંગ્રહ કરીને તેનો ઉપયોગ આસપાસના વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ માટે કરી શકાય તેવો આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ છે. અગાઉ આ વિસ્તારમાં અલગ-અલગ સ્થળોએ ચેકડેમ બનાવી પાણી સંગ્રહિત કરવાની યોજના વિચારવામાં આવી હતી. જોકે, બનાસ નદીનો પટ ખૂબ જ પહોળો હોવાથી પરંપરાગત ચેકડેમ આધારિત વ્યવસ્થા કરતાં વિશેષ પ્રકારની રચના વધુ ઉપયોગી બની શકે તે દિશામાં વિચારણા કરવામાં આવી હતી. આ માટે ડેમ નિર્માણ અને જળસંચય ક્ષેત્રે અનુભવ ધરાવતી સંસ્થા IIT રૂરકી (IIT Roorkee)ને આ આયોજન સાથે જોડવામાં આવી છે. નદીની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ, પાણીના પ્રવાહ અને સંગ્રહની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને ફિશ સ્કેલ વિયર ડેમ બનાવવાનો અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો છે. બનાસ નદીની રિચાર્જ ક્ષમતા સારી હોવાથી આ વિસ્તારમાં પાણીનો સંગ્રહ ભૂગર્ભજળના સ્તરમાં સુધારો લાવવામાં ઉપયોગી બની શકે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવી છે.

આ પ્રસ્તાવિત ડેમની રચના અને માપદંડ પણ વિશેષ પ્રકારના રાખવામાં આવ્યા છે. આયોજન મુજબ ડેમની પહોળાઈ આશરે 500 મીટર રહેશે અને તેમાં કુલ સાત સ્ટેપ એટલે કે મોટા પગથિયાં બનાવવામાં આવશે. આ સાત પગથિયાંવાળી રચનાને ફિશ સ્કેલ સ્ટેપ્ડ વિયર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રકારની રચના નદીના પાણીના પ્રવાહ અને સંગ્રહની વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવશે. ડેમના નિર્માણથી બનાસ નદીમાં ઉપલબ્ધ વધારાના પાણીનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવી વ્યવસ્થા ઊભી થશે. પ્રકલ્પની રચનામાં નદીના પટની પહોળાઈ અને પાણીના પ્રવાહને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવ્યો છે. આથી સામાન્ય ચેકડેમની સરખામણીએ મોટા વિસ્તારને આવરી લેતી જળસંચય વ્યવસ્થા વિકસાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. પ્રોજેક્ટની અંતિમ ડિઝાઇન તૈયાર કરવાની કામગીરી પણ સોંપવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે.

પ્રકલ્પની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા તેના દ્વારા બનનારા જળાશયની સંગ્રહ ક્ષમતા છે. આયોજન મુજબ ડેમની અપસ્ટ્રીમ એટલે કે ઉપરવાસ તરફ આશરે 2.72 કિલોમીટર લંબાઈનું જળાશય તૈયાર થશે. આ ઉપરાંત ડેમની ઉત્તર તરફના કાંઠે આશરે 4,795 મીટર લાંબી પાળ બનાવવામાં આવશે. આ પાળ જળાશયની રચનાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ રહેશે. ડેમ દ્વારા દાંતીવાડા અને સિપુ ડેમમાંથી છોડવામાં આવતા પાણીનો સંગ્રહ કરવાની યોજના છે. આ રીતે ઉપરવાસમાંથી છોડાતા પાણીનો ઉપયોગ બનાસ નદીના આ વિસ્તારમાં જળસંચય માટે કરી શકાશે. પાણીનો સંગ્રહ થયા બાદ તેનો જમીનમાં ઉતરવાનો લાભ આસપાસના વિસ્તારોને મળી શકે છે. ખાસ કરીને ભૂગર્ભજળ પર આધારિત ખેતી અને અન્ય સ્થાનિક જરૂરિયાતો માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા સુધારવામાં આ પ્રકલ્પ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.

આ યોજનાનો સીધો લાભ બનાસકાંઠા જિલ્લાના ડીસા અને કાંકરેજ તાલુકાના કુલ 100 ગામોને થવાની અપેક્ષા છે. તેમાં ડીસા તાલુકાનાં 70 ગામો અને કાંકરેજ તાલુકાનાં 30 ગામોનો સમાવેશ થાય છે. આ વિસ્તારોમાં ખેતી અને અન્ય સ્થાનિક જરૂરિયાતો માટે ભૂગર્ભજળનું મહત્વ વધારે હોવાથી જળસંચયની નવી વ્યવસ્થા ઉપયોગી બની શકે છે. નદીમાં વધારાના પાણીનો સંગ્રહ થવાથી આસપાસની જમીનમાં પાણી ઉતરવાની પ્રક્રિયાને વેગ મળી શકે છે અને ભૂગર્ભજળના રિચાર્જમાં મદદ મળી શકે છે. પાણીના સ્તરમાં સુધારો થવાથી સ્થાનિક ખેડૂતો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારના રહેવાસીઓને લાંબા ગાળે લાભ મળવાની સંભાવના છે. જોકે, આ લાભનો વાસ્તવિક વ્યાપ વરસાદ, નદીમાં પાણીની આવક, ડેમની કામગીરી અને સ્થાનિક ભૂગર્ભજળની સ્થિતિ જેવા પરિબળો પર પણ આધારિત રહેશે. તેમ છતાં, 100 ગામોને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર થતો આ પ્રકલ્પ વિસ્તારના જળ વ્યવસ્થાપન માટે મહત્વપૂર્ણ પહેલ ગણાય છે.

મહાદેવીયા ગામ નજીક બનાસ નદી પર આ ડેમનું નિર્માણ વર્ષ 2029 સુધીમાં પૂર્ણ કરવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે. પ્રકલ્પની ફાઇનલ ડિઝાઇન તૈયાર કરવાની કામગીરી સોંપવામાં આવી છે, જેના આધારે આગળની બાંધકામ પ્રક્રિયા અને જરૂરી આયોજનને દિશા મળશે. રૂ.581 કરોડના અંદાજિત ખર્ચે તૈયાર થનારા આ પ્રકલ્પમાં ડેમની રચના, જળાશય અને પાળ સહિતની વિવિધ બાબતો મહત્વપૂર્ણ રહેશે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી મળ્યા બાદ હવે અંતિમ ડિઝાઇન અને ત્યારબાદની કામગીરી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે. વર્ષ 2029 સુધીમાં પ્રકલ્પ પૂર્ણ કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો હોવાથી આગામી સમયમાં તેની પ્રગતિ પર સ્થાનિક લોકો અને ખેડૂતોની નજર રહેશે. આ પ્રકલ્પ પૂર્ણ થયા બાદ બનાસ નદીના પાણીનો સંગ્રહ અને ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ માટે એક નવી સુવિધા ઊભી થવાની અપેક્ષા છે.

આ યોજનાનો બીજો તબક્કો સ્થાનિક પ્રવાસનના વિકાસ સાથે જોડાયેલો રહેશે. ડેમ અને જળાશયનું નિર્માણ પૂર્ણ થયા બાદ આ વિસ્તારમાં પ્રવાસનને વેગ આપવા માટે વિવિધ પ્રકલ્પો રજૂ કરવાની યોજના છે. એટલે કે આ પ્રકલ્પનો હેતુ માત્ર પાણીનો સંગ્રહ પૂરતો મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ ભવિષ્યમાં વિસ્તારને પ્રવાસન સ્થળ તરીકે વિકસાવવાની શક્યતાઓ પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે. જળસંચય, ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ અને પ્રવાસન વિકાસને એકસાથે જોડતો આ પ્રકલ્પ બનાસકાંઠા જિલ્લાના વિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. મુખ્યમંત્રીશ્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વમાં રાજ્ય સરકાર દ્વારા પાણીના સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપન માટે હાથ ધરવામાં આવતી પહેલોમાં મહાદેવીયા ફિશ સ્કેલ વિયર ડેમનો સમાવેશ એક નોંધપાત્ર પગલું છે. આમ, રૂ.581 કરોડના ખર્ચે બનનારો આ ડેમ ડીસા અને કાંકરેજના 100 ગામો માટે જળસંચયની નવી આશા ઊભી કરશે, જ્યારે બીજા તબક્કામાં પ્રવાસન વિકાસની દિશામાં પણ નવી તકો સર્જાવાની અપેક્ષા છે.