મારું ગુજરાત તહેવારોમાં વજન-માપની છેતરપિંડી સામે રાજ્યવ્યાપી ઝુંબેશ: 1,597 એકમોની તપાસ, 860 સામે કાર્યવાહી.
નવરાત્રી, દશેરા અને દિવાળીના તહેવારો દરમિયાન બજારોમાં ખરીદીની ભારે ચહલપહલ જોવા મળતી હોય છે. ખાસ કરીને મીઠાઈ, ફરસાણ અને ડ્રાયફ્રુટ જેવી વસ્તુઓની ખરીદીમાં વધારો થતો હોવાથી ગ્રાહકો સાથે વજન-માપ અથવા કિંમતને લઈને છેતરપિંડી ન થાય તે માટે રાજ્ય સરકારના કાનૂની માપવિજ્ઞાન અને ગ્રાહક બાબતોના તંત્ર દ્વારા વિશેષ તપાસ ઝુંબેશ હાથ ધરવામાં આવી હતી. ગ્રાહકોને યોગ્ય વજનમાં વસ્તુ મળે, પેકિંગ પર દર્શાવેલી કિંમત કરતાં વધુ રકમ વસૂલવામાં ન આવે અને વેપારીઓ કાયદાકીય જોગવાઈઓનું પાલન કરે તે આ અભિયાનનો મુખ્ય હેતુ રહ્યો હતો. ગ્રાહક સુરક્ષાને લગતી બાબતોના મંત્રી શ્રી રમણભાઈ સોલંકીના માર્ગદર્શન હેઠળ સમગ્ર રાજ્યમાં આ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. તહેવારો દરમિયાન વધતી ખરીદીની વચ્ચે ગ્રાહકોના હિતોનું રક્ષણ થાય અને બજારમાં પારદર્શિતા જળવાઈ રહે તે માટે તંત્ર દ્વારા વેપારી એકમોની ચકાસણી કરવામાં આવી હતી.
કાનૂની માપવિજ્ઞાન તંત્ર દ્વારા આ વિશેષ ઝુંબેશ બે તબક્કામાં યોજવામાં આવી હતી. નવરાત્રી અને દશેરાના તહેવારોને ધ્યાનમાં રાખીને તા. 11થી 20 ઓક્ટોબર, 2026 દરમિયાન પ્રથમ તબક્કાની તપાસ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ દિવાળીના તહેવારો દરમિયાન તા. 28 અને 29 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ બીજા તબક્કાની કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ બંને તબક્કા દરમિયાન રાજ્યભરમાં કુલ 1,597 જેટલા વેપારી એકમોની તપાસ કરવામાં આવી હતી. તેમાં મીઠાઈ અને ફરસાણની દુકાનો, ડ્રાયફ્રુટના વેપારીઓ, હોલસેલ વેપારીઓ, સુપરમાર્કેટ અને મોલ્સનો સમાવેશ થતો હતો. તપાસ દરમિયાન કાયદા અને નિયમોનું ઉલ્લંઘન થતું હોવાનું જણાતા કુલ 860 એકમો સામે ગુનાઓ નોંધી કાયદેસરની દંડાત્મક કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. આ કાર્યવાહી અંતર્ગત કુલ રૂ. 20,23,800ની માંડવાળ ફી વસૂલ કરવામાં આવી હતી. આ આંકડા તહેવારોના સમયગાળામાં રાજ્યભરમાં હાથ ધરાયેલી તપાસ અને તેમાં નોંધાયેલી ગેરરીતિઓની વિગતો દર્શાવે છે.
તપાસ દરમિયાન વેપારી એકમોમાં અલગ-અલગ પ્રકારની ગેરરીતિઓ સામે આવી હતી. તેમાં ગ્રાહકોને ખરીદેલી વસ્તુના વજન કરતાં ઓછું વજન આપવું, વજનકાંટાની સમયસર ચકાસણી અને મુદ્રાંકન ન કરાવવું, ઉત્પાદક અથવા પેકર તરીકે જરૂરી રજિસ્ટ્રેશન ન કરાવવું તેમજ મહત્તમ છૂટક કિંમત એટલે કે એમ.આર.પી. કરતાં વધુ ભાવ વસૂલવા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. વજનકાંટાની ચકાસણી અને મુદ્રાંકન કરાવવું કાયદાકીય રીતે જરૂરી હોવાથી તેનું પાલન ન કરનારા વેપારીઓ સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. એ જ રીતે, પેકેજ્ડ ચીજવસ્તુઓના વેચાણમાં ઉત્પાદક અને પેકર સંબંધિત નિયમોનું પાલન કરવું પણ જરૂરી છે. ગ્રાહકોને યોગ્ય માહિતી અને યોગ્ય વજન મળે તે માટે આ નિયમોનું મહત્ત્વ રહેલું છે. તંત્રની તપાસમાં આવી જોગવાઈઓના ઉલ્લંઘન બદલ વિવિધ વેપારી એકમો સામે કાર્યવાહી નોંધવામાં આવી હતી.
તંત્ર દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંકડા મુજબ, વજનકાંટાની ચકાસણી, મુદ્રાંકન અથવા ફેરચકાસણી અને મુદ્રાંકન ન કરાવવા બદલ સૌથી વધુ 515 કેસ નોંધાયા હતા. આ કેસોમાં રૂ. 6,61,300ની માંડવાળ ફી વસૂલવામાં આવી હતી. પેકર રજિસ્ટ્રેશન ન કરાવવાના 69 કેસમાં રૂ. 5,08,000 વસૂલ કરવામાં આવ્યા હતા. અન્ય પ્રકારની ગેરરીતિઓના 145 કેસમાં રૂ. 3,46,500ની માંડવાળ ફી લેવામાં આવી હતી. જ્યારે ગ્રાહકોને વજન અથવા માપ ઓછું આપવાના 95 કેસમાં રૂ. 3,13,000 વસૂલ કરવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, એમ.આર.પી. કરતાં વધુ ભાવ વસૂલવા અથવા કિંમતમાં ચેકચાક કરવા સંબંધિત 36 કેસમાં રૂ. 1,95,000ની માંડવાળ ફી વસૂલ કરવામાં આવી હતી. આ રીતે અલગ-અલગ પ્રકારની ગેરરીતિઓ સામે નોંધાયેલા કેસોમાં દંડાત્મક કાર્યવાહી કરીને કુલ રૂ. 20,23,800ની રકમ વસૂલવામાં આવી હતી. આ આંકડા દર્શાવે છે કે તપાસ દરમિયાન વજનકાંટાની ચકાસણી અને મુદ્રાંકન સંબંધિત નિયમોના ભંગના સૌથી વધુ કેસ સામે આવ્યા હતા.
તહેવારો દરમિયાન ગ્રાહકો મોટી સંખ્યામાં ખરીદી કરતા હોવાથી દરેક ગ્રાહકે પણ પોતાના અધિકારો અંગે જાગૃત રહેવું જરૂરી છે. મીઠાઈ, ફરસાણ કે ડ્રાયફ્રુટ ખરીદતી વખતે વસ્તુનું વજન યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે છે કે નહીં તેની ખાતરી કરવી જોઈએ. વજનકાંટા પર દર્શાવાતું વજન ધ્યાનથી જોવું અને પેકેટમાં મળતી વસ્તુઓની વિગતો તપાસવી ઉપયોગી બની શકે છે. પેકેજ્ડ ચીજવસ્તુ ખરીદતી વખતે પેકિંગ પર દર્શાવેલી એમ.આર.પી., ચોખ્ખું વજન, ઉત્પાદક અથવા પેકરની વિગતો અને અન્ય જરૂરી માહિતી વાંચવી જોઈએ. દુકાનદાર દ્વારા એમ.આર.પી. કરતાં વધુ કિંમત વસૂલવામાં આવે અથવા વજનમાં ગેરરીતિ જણાય તો ગ્રાહકોએ તેની અવગણના કરવાને બદલે યોગ્ય ફરિયાદ કરવી જોઈએ. ખરીદીનું બિલ અથવા ચુકવણીનો પુરાવો સાચવી રાખવાથી ફરિયાદ કરતી વખતે સંબંધિત વિગતો રજૂ કરવામાં મદદ મળી શકે છે. ગ્રાહકોની જાગૃતિ અને તંત્રની નિયમિત તપાસથી બજારમાં જવાબદારી અને પારદર્શિતા જાળવવામાં મદદ મળી શકે છે.
જો કોઈ ગ્રાહકને ખરીદેલી વસ્તુનું વજન ઓછું આપવામાં આવતું હોવાની અથવા એમ.આર.પી. કરતાં વધુ ભાવ વસૂલવામાં આવતો હોવાની ફરિયાદ હોય, તો તે ગુજરાત રાજ્યની ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન નંબર 1800-233-0222 પર સંપર્ક કરી શકે છે. આ હેલ્પલાઇન દ્વારા ગ્રાહકો પોતાની ફરિયાદ સંબંધિત માહિતી આપી શકે છે અને જરૂરી માર્ગદર્શન મેળવી શકે છે. આ ઉપરાંત, રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક હેલ્પલાઇન (NCH) નંબર 1915 પર પણ ગ્રાહકો ફરિયાદ નોંધાવવા અથવા ગ્રાહક અધિકારો અંગે માર્ગદર્શન મેળવવા માટે સંપર્ક કરી શકે છે. તહેવારોના સમયગાળામાં ખરીદી કરતી વખતે ગ્રાહકોને કોઈપણ પ્રકારની ગેરરીતિનો અનુભવ થાય તો યોગ્ય માધ્યમથી તેની જાણ કરવી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ફરિયાદ કરતી વખતે દુકાનનું નામ, ખરીદીની વિગતો અને ઉપલબ્ધ પુરાવા રજૂ કરવાથી ફરિયાદની વિગતો સમજવામાં સરળતા રહે છે. ગ્રાહકોએ અજાણ્યા માધ્યમો પર પોતાની વ્યક્તિગત કે નાણાકીય માહિતી આપવાને બદલે સત્તાવાર હેલ્પલાઇનનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
આમ, નવરાત્રી, દશેરા અને દિવાળીના તહેવારો દરમિયાન ગ્રાહકો સાથે વજન-માપ અને કિંમતને લગતી છેતરપિંડી અટકાવવા માટે કાનૂની માપવિજ્ઞાન તંત્ર દ્વારા રાજ્યવ્યાપી તપાસ અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. કુલ 1,597 વેપારી એકમોની તપાસ કરીને નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનારા 860 એકમો સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી અને રૂ. 20,23,800ની માંડવાળ ફી વસૂલ કરવામાં આવી હતી. વજનકાંટાનું ચકાસણી-મુદ્રાંકન, પેકર રજિસ્ટ્રેશન, યોગ્ય વજન અને એમ.આર.પી.ના નિયમોનું પાલન થાય તે માટે તંત્ર દ્વારા કરવામાં આવેલી આ કાર્યવાહી ગ્રાહક સુરક્ષાના પ્રયાસનો એક ભાગ છે. સાથે જ ગ્રાહકોને પણ ખરીદી દરમિયાન જાગૃત રહી પોતાના અધિકારોનો ઉપયોગ કરવાની જરૂર છે. કોઈ ગેરરીતિ જણાય તો રાજ્યની ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન 1800-233-0222 અથવા રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક હેલ્પલાઇન 1915 પર ફરિયાદ કરી શકાય છે. તંત્રની દેખરેખ અને ગ્રાહકોની જાગૃતિથી તહેવારોની ખરીદીમાં યોગ્ય વજન, પારદર્શક કિંમત અને ગ્રાહક હિતોનું રક્ષણ સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
