મારું શહેર ભાણવડની શિવકૃપા વિદ્યાલયના ૧૫૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓએ લીધી શિવ બળદ આશ્રમની પ્રેરણાદાયી મુલાકાત, અબોલ જીવો પ્રત્યે કરુણાના સંસ્કાર કેળવ્યા.

આધુનિક યુગમાં વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના વિકાસ સાથે માનવજીવનમાં અનેક પરિવર્તનો આવ્યાં છે. ખેતી સહિતના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં મશીનરીનો ઉપયોગ વધ્યો છે, જેના કારણે એક સમયના ખેતીના મુખ્ય સાથીદાર ગણાતા બળદોની ઉપયોગિતા ઘટી છે. પરિણામે અનેક અબોલ પશુઓ વૃદ્ધાવસ્થા અથવા શારીરિક અશક્તતાના કારણે નિરાધાર બની જાય છે. આવી સ્થિતિમાં નવી પેઢીના બાળકોમાં જીવમાત્ર પ્રત્યે દયા, કરુણા અને સંવેદનશીલતાના ગુણો વિકસે તેવા ઉમદા હેતુથી ભાણવડ સ્થિત શિવ બળદ આશ્રમ ખાતે શિવકૃપા વિદ્યાલયના આશરે ૧૫૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓએ ઉત્સાહભેર શૈક્ષણિક મુલાકાત લીધી હતી. આ મુલાકાત માત્ર એક સ્થળદર્શન પૂરતી મર્યાદિત રહી નહોતી, પરંતુ બાળકોને માનવતા, જીવદયા અને સામાજિક જવાબદારીનો જીવંત પાઠ શીખવતી પ્રેરણાદાયી પ્રવૃત્તિ બની હતી. શાળાના વિદ્યાર્થીઓએ આશ્રમમાં રહીને અબોલ જીવોની સ્થિતિ અને તેમની સંભાળ વિશે નજીકથી જાણવાનો અવસર મેળવ્યો હતો. આ કાર્યક્રમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ બાળકોમાં નાનપણથી જ દરેક જીવ પ્રત્યે પ્રેમ અને અનુકંપાની ભાવના કેળવવાનો હતો.

શિવ બળદ આશ્રમની મુલાકાત દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓને ખેતીમાં વર્ષો સુધી માનવીની સાથે ખભેખભા મિલાવીને મહેનત કરનારા બળદોની જીવનગાથા વિશે માહિતી આપવામાં આવી હતી. એક સમય હતો જ્યારે ખેતીની કામગીરીમાં બળદોનું મહત્વનું યોગદાન રહેતું હતું. ખેતર ખેડવાથી લઈને ખેતીનાં અન્ય કામોમાં તેઓ ખેડૂતોના વિશ્વાસુ સાથીદાર બનતા હતા. વર્ષો સુધી કઠિન પરિશ્રમ કર્યા બાદ જ્યારે આ બળદો વૃદ્ધ થાય છે અથવા શારીરિક રીતે અશક્ત બની જાય છે, ત્યારે કેટલાક લોકો તેમને નિરાધાર છોડી દેતા હોવાની સ્થિતિ જોવા મળે છે. આશ્રમમાં આવા જ અબોલ અને નિરાધાર બળદોને આશ્રય આપીને તેમની સંભાળ રાખવામાં આવે છે. બાળકોએ આશ્રમમાં રહેલા બળદોને જોઈને તેમની સ્થિતિ સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. સંચાલકોએ સમજાવ્યું હતું કે જે પશુઓએ આખી જિંદગી માનવીને અન્ન પકવવામાં મદદ કરી છે, તેમની વૃદ્ધાવસ્થામાં કાળજી રાખવી એ માનવીની નૈતિક જવાબદારી છે. આ વાત બાળકોના મનમાં ઊંડો સંદેશ મૂકી ગઈ હતી.

આ અવસરે આશ્રમના સંચાલકોએ વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન આપતાં જીવદયાનું મહત્વ સમજાવ્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે બળદોએ વર્ષો સુધી ખેતીમાં મહેનત કરીને માનવીના જીવનમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું છે. આવા પશુઓ વૃદ્ધ થાય અથવા અશક્ત બને ત્યારે તેમને રસ્તા પર રખડતા મૂકી દેવા એ માનવતાની ભાવનાથી વિરુદ્ધ છે. માનવી તરીકે આપણું કર્તવ્ય માત્ર પોતાની સુખાકારી પૂરતું સીમિત ન રહેવું જોઈએ, પરંતુ આપણા આસપાસના દરેક જીવની પીડા અને જરૂરિયાતને પણ સમજવી જોઈએ. પશુઓ પોતાની તકલીફ શબ્દોમાં વ્યક્ત કરી શકતા નથી, પરંતુ તેમની સ્થિતિ અને વર્તન દ્વારા તેમની જરૂરિયાતનો અંદાજ મેળવી શકાય છે. તેથી તેમની સાથે પ્રેમથી વર્તવું, તેમને યોગ્ય ખોરાક આપવો અને મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે મદદ કરવી જરૂરી છે. સંચાલકોએ બાળકોને સમજાવ્યું હતું કે સાચી માનવતા માત્ર માણસો પ્રત્યેના સારા વર્તનમાં જ નહીં, પરંતુ મૂંગા પશુઓ પ્રત્યેની દયા અને સંવેદનામાં પણ રહેલી છે.

મુલાકાત દરમિયાન માત્ર બળદોની જ નહીં, પરંતુ પ્રકૃતિના દરેક જીવની સંભાળ રાખવાની ભાવના વિકસાવવા પર પણ વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. આકાશમાં મુક્તપણે ઉડતા પક્ષીઓ, રસ્તા પર ફરતા શ્વાનો અને આસપાસના નાના-મોટા જીવજંતુઓ પણ પ્રકૃતિનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે, તે વાત વિદ્યાર્થીઓને સમજાવવામાં આવી હતી. ઉનાળાની ઋતુમાં પક્ષીઓ માટે પાણીની વ્યવસ્થા કરવી, ભૂખ્યા પશુઓને શક્ય હોય તેટલો ખોરાક આપવો અને ઘાયલ કે મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા જીવને યોગ્ય મદદ પહોંચાડવી જેવી નાની પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા પણ જીવદયાનું કાર્ય થઈ શકે છે. કોઈપણ જીવને પથ્થર મારવો, હેરાન કરવો કે તેના પ્રત્યે ક્રૂર વર્તન કરવું યોગ્ય નથી, તેવો સંદેશ પણ આપવામાં આવ્યો હતો. બાળકોને સમજાવવામાં આવ્યું હતું કે પર્યાવરણનું સંતુલન જાળવવામાં દરેક જીવની પોતાની ભૂમિકા હોય છે. તેથી પ્રકૃતિ અને જીવસૃષ્ટિ પ્રત્યે આદર રાખવો એ દરેક નાગરિકની જવાબદારી છે. આ માર્ગદર્શનથી વિદ્યાર્થીઓને જીવદયા અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ વચ્ચેનો સંબંધ સમજવાની તક મળી હતી.

આ મુલાકાતનો સૌથી હૃદયસ્પર્શી પ્રસંગ ત્યારે જોવા મળ્યો હતો, જ્યારે વિદ્યાર્થીઓએ આશ્રમમાં આશ્રય લઈ રહેલા મૂંગા નંદીઓ અને બળદો પ્રત્યે પ્રેમ વ્યક્ત કર્યો હતો. બાળકોએ પશુઓના માથે પ્રેમથી હાથ ફેરવ્યો હતો અને તેમને ઘાસચારો ખવડાવીને આનંદની લાગણી અનુભવી હતી. સામાન્ય રીતે પુસ્તકોમાં જીવદયા અને કરુણા વિશે વાંચતા બાળકોને અહીં આ મૂલ્યોનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ થયો હતો. અબોલ પશુઓની નજીક જઈને તેમની સાથે સમય વિતાવવાથી બાળકોમાં સંવેદનશીલતા અને લાગણીનો વિકાસ થાય તેવો હેતુ આ પ્રવૃત્તિ દ્વારા સાકાર થતો જોવા મળ્યો હતો. આશ્રમમાં પશુઓની સંભાળ અને તેમની જરૂરિયાતો વિશે જાણીને વિદ્યાર્થીઓએ સમજ્યું હતું કે પશુઓ પણ ભૂખ, તરસ, થાક અને પીડા અનુભવે છે. તેથી તેમની સાથે સન્માનપૂર્વક વર્તવું જોઈએ. બાળકો માટે આ અનુભવ યાદગાર બન્યો હતો, કારણ કે અહીં તેમને માત્ર માહિતી જ નહીં, પરંતુ પોતાના વર્તનમાં દયા અને પ્રેમ ઉતારવાની પ્રેરણા પણ મળી હતી.

મુલાકાતના અંતે વિદ્યાર્થીઓએ ભવિષ્યમાં ક્યારેય કોઈપણ અબોલ જીવને હેરાન નહીં કરવાની અને મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા પશુ-પક્ષીઓની શક્ય તેટલી મદદ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી. આ સંકલ્પ દ્વારા બાળકોએ જીવદયાના સંદેશને પોતાના રોજિંદા જીવનમાં અમલમાં મૂકવાની ભાવના વ્યક્ત કરી હતી. બાળકોમાં નાનપણથી જ આવા સંસ્કારોનું સિંચન થાય તો તેઓ મોટા થઈને વધુ સંવેદનશીલ અને જવાબદાર નાગરિક બની શકે છે. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અભ્યાસની સાથે માનવમૂલ્યો, પ્રકૃતિપ્રેમ અને સામાજિક જવાબદારી અંગેની પ્રવૃત્તિઓનું પણ વિશેષ મહત્વ છે. આવી મુલાકાતો વિદ્યાર્થીઓને પુસ્તકીય જ્ઞાનની બહાર જઈને જીવનના મહત્વપૂર્ણ પાઠ શીખવે છે. ખાસ કરીને આજના સમયમાં જ્યારે મશીનીકરણ અને બદલાતી જીવનશૈલીને કારણે પશુઓ પ્રત્યેની સંવેદના ઘટવાની ચિંતા વ્યક્ત થાય છે, ત્યારે આવી પહેલનું મહત્વ વધી જાય છે. શિવ બળદ આશ્રમની મુલાકાતે બાળકોને જીવદયાની ભાવના સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.

ભાણવડની શિવકૃપા વિદ્યાલયના આશરે ૧૫૦ વિદ્યાર્થીઓની આ મુલાકાત એક પ્રેરણાદાયી શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિ તરીકે યાદગાર બની રહી હતી. આશ્રમમાં બળદોની જીવનગાથા જાણવાથી લઈને તેમને ઘાસચારો ખવડાવવા અને જીવમાત્ર પ્રત્યે પ્રેમભાવ રાખવાનો સંકલ્પ લેવા સુધીની સમગ્ર પ્રવૃત્તિએ બાળકોને માનવતાનો મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપ્યો હતો. આ મુલાકાતથી વિદ્યાર્થીઓમાં અબોલ જીવોની પીડા સમજવાની અને તેમની સંભાળ રાખવાની ભાવના વિકસે તેવી આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. સમાજમાં જીવદયા માત્ર કોઈ એક વ્યક્તિ કે સંસ્થાની જવાબદારી નથી, પરંતુ દરેક નાગરિકે પોતાની ક્ષમતા મુજબ તેમાં યોગદાન આપવું જોઈએ. શાળા અને આશ્રમના આ પ્રયાસથી નવી પેઢીને પશુપ્રેમ, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને કરુણાના મૂલ્યો સાથે જોડવાનો સુંદર સંદેશ મળ્યો હતો. ખરેખર, બાળકોના હૃદયમાં નાનપણથી જ દયા અને અનુકંપાના બીજ રોપાય તો આવનારા સમયમાં વધુ સંવેદનશીલ અને જીવદયાપ્રેમી સમાજનું નિર્માણ શક્ય બની શકે છે.