મારું ગુજરાત કેગ રિપોર્ટમાં જળ જીવન મિશનની પોલ ખૂલી: 34% ગ્રામીણ ઘરો હજુ નળ જોડાણથી વંચિત
ગુજરાતના દરેક ગ્રામીણ પરિવારને ઘરમાં નળ મારફતે શુદ્ધ પીવાનું પાણી મળી રહે તે હેતુથી કેન્દ્ર સરકારની જળ જીવન મિશન યોજના અમલમાં મૂકવામાં આવી હતી. જોકે હવે કેગના રિપોર્ટમાં ગુજરાતમાં આ યોજનાના અમલીકરણ અંગે ગંભીર ખામીઓ સામે આવી છે. રિપોર્ટ મુજબ, નળ જોડાણના લક્ષ્યાંક અને વાસ્તવિક જોડાણ વચ્ચે મોટો તફાવત જોવા મળ્યો છે, જેના કારણે યોજનાના અમલ અને તેના દાવાઓ સામે સવાલો ઊભા થયા છે.
જળ જીવન મિશન શરૂ થયું ત્યારે ગુજરાતમાં આશરે 1.01 કરોડ ગ્રામીણ પરિવારો પૈકી 72.07 લાખ ઘરોને નળ જોડાણ આપવાની જરૂરિયાત ઓળખવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 72.14 લાખ ગ્રામીણ ઘરો માટે નળ જોડાણની યોજનાઓ મંજૂર કરવામાં આવી હતી. પરંતુ નવેમ્બર 2024 સુધીમાં આ લક્ષ્યાંક સામે માત્ર 47.62 લાખ ઘરોને જ કાર્યરત ઘરેલુ નળ જોડાણ મળી શક્યું હતું. એટલે કે મંજૂર થયેલા લક્ષ્યાંકના આશરે 34 ટકા ઘરો સુધી નળનું જોડાણ પહોંચ્યું જ નહોતું.
કેગના રિપોર્ટમાં સૌથી ગંભીર બાબત એ સામે આવી છે કે, જરૂરી નળ જોડાણ ઉપલબ્ધ ન હોવા છતાં રાજ્યના અનેક ગામોને ‘હર ઘર જલ’ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. ‘હર ઘર જલ’નો અર્થ એવા ગામો કે જ્યાં તમામ ગ્રામીણ પરિવારોને ઘરેલુ નળ જોડાણ દ્વારા પાણીની સુવિધા મળી રહી હોય. આ સ્થિતિમાં કાગળ પર કરવામાં આવેલા દાવા અને વાસ્તવિક મેદાની સ્થિતિ વચ્ચે તફાવત હોવાના સવાલો ઉભા થયા છે.
બીજી તરફ, કેન્દ્ર સરકારના આંકડા મુજબ ગુજરાતમાં 91.18 લાખ ગ્રામીણ ઘરોમાં નળ જોડાણ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. જ્યારે કેગના આંકડા નવેમ્બર 2024 સુધીમાં માત્ર 47.62 લાખ ઘરોને જ કાર્યરત ઘરેલુ નળ જોડાણ મળ્યાનું દર્શાવે છે. આ આંકડાઓ વચ્ચેનો મોટો તફાવત પણ યોજનાના અમલ, માહિતીની વિશ્વસનીયતા અને ‘હર ઘર જલ’ની સ્થિતિ જાહેર કરવાની પ્રક્રિયા અંગે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. ખાસ કરીને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં વાસ્તવિક પાણી પુરવઠો કેટલો નિયમિત અને કાર્યરત છે તે અંગે પણ સવાલો ઊભા થયા છે.
જળ જીવન મિશનનો મુખ્ય હેતુ માત્ર નળ લગાવવાનો નહીં પરંતુ દરેક ગ્રામ્ય પરિવારને નિયમિત અને ગુણવત્તાયુક્ત પીવાનું પાણી પહોંચાડવાનો છે. ત્યારે કેગ રિપોર્ટમાં બહાર આવેલી ખામીઓ સરકાર માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની શકે છે. હવે જરૂરી છે કે નળ જોડાણના વાસ્તવિક આંકડા, પાણી પુરવઠાની સ્થિતિ અને ‘હર ઘર જલ’ જાહેર કરાયેલા ગામોની ફરી ચકાસણી કરવામાં આવે. કાગળ પરના આંકડા કરતાં મેદાનમાં દરેક પરિવારને ખરેખર શુદ્ધ પાણી મળે છે કે નહીં તે જ યોજનાની સફળતાનો સાચો માપદંડ બની રહેશે.
