મારું ગુજરાત મહારાષ્ટ્રમાં ₹2 લાખ સુધીની પાક લોન માફી, ગુજરાતના ખેડૂતોની પણ દેવામાફીની માંગ તેજ.

મહારાષ્ટ્રમાં ખેડૂતો માટે જાહેર કરવામાં આવેલી પાકધિરાણ માફી યોજનાએ ગુજરાતમાં પણ ખેડૂતોની રાહત અંગે ચર્ચા તેજ કરી છે. મહારાષ્ટ્ર સરકારે ‘પુણ્યશ્લોક અહિલ્યાદેવી હોલકર’ યોજના હેઠળ પાત્ર ખેડૂતોના બે લાખ રૂપિયા સુધીના બાકી પાકધિરાણને માફ કરવાની જોગવાઈ કરી છે. આ યોજના માટે રાજ્યના અંદાજે 55.72 લાખ ખેડૂતોને આવરી લેવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, જ્યારે તાજેતરમાં જાહેર થયેલી ચોથી લાભાર્થી યાદીમાં આશરે 4.15 લાખ ખેડૂતોનો સમાવેશ થવાનો અહેવાલ છે. મહારાષ્ટ્રના આ નિર્ણયને પગલે ગુજરાતમાં પણ ખેડૂતોને પાકધિરાણમાં રાહત આપવા અને વ્યાજ સહાયની સાથે દેવા અંગે વ્યાપક નીતિ ઘડવાની માંગ ઉઠી રહી છે. ગુજરાતના ખેડૂતોનો પ્રશ્ન છે કે કુદરતી પરિસ્થિતિઓ અને ખેતીના વધતા ખર્ચ વચ્ચે જો દેવું ચૂકવવું મુશ્કેલ બનતું હોય, તો તેમને લાંબા ગાળાની રાહત આપવા માટે કયા પગલાં લેવામાં આવશે? જોકે, બંને રાજ્યોની યોજનાઓની સરખામણી કરતી વખતે પાત્રતાના નિયમો, લાભાર્થીઓની સંખ્યા અને બજેટની વિગતો ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.

ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં ઓછા વરસાદને કારણે ખેતી અને સિંચાઈને લઈને ચિંતા ઊભી થઈ છે. ચોમાસા દરમિયાન પૂરતો વરસાદ ન પડે તો જમીનમાં ભેજ ઘટે છે, જળાશયોમાં પાણીની આવક ઓછી રહે છે અને રવિ સિઝનના પાક માટે સિંચાઈની વ્યવસ્થા પડકારરૂપ બને છે. ખેડૂતોને ઘઉં, ચણા, જીરું, રાયડો અને અન્ય પાકની વાવણી માટે જમીનની સ્થિતિ તથા પાણીની ઉપલબ્ધતાને ધ્યાનમાં રાખવી પડે છે. જો પાણીની અછત લાંબા સમય સુધી રહે, તો વાવણીમાં વિલંબ થવા ઉપરાંત પાકના ઉત્પાદન પર પણ અસર પડી શકે છે. ખેતીમાં બિયારણ, ખાતર, જંતુનાશક દવાઓ, ડીઝલ, વીજળી અને મજૂરીનો ખર્ચ પહેલેથી જ ખેડૂતોના બજેટ પર ભાર મૂકે છે. આવી સ્થિતિમાં પાકને નુકસાન થાય અને આવક ઘટે તો લોનના હપ્તા ભરવા મુશ્કેલ બની શકે છે. ખેડૂતોની માંગ છે કે સરકાર માત્ર તાત્કાલિક સહાય પૂરતી મર્યાદિત ન રહે, પરંતુ પાણીની વ્યવસ્થા, પાક વીમો, ધિરાણની સુલભતા અને દેવાની સમસ્યા અંગે પણ અસરકારક પગલાં લે.

દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારો અંગે પણ ગુજરાતમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે. રાજ્ય સરકારે 26 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, જામનગર અને કચ્છ એમ ચાર જિલ્લાઓને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવાની જાહેરાત કરી હતી. આ નિર્ણય કેન્દ્ર સરકારની દુષ્કાળ વ્યવસ્થાપન માર્ગદર્શિકા મુજબ કરવામાં આવ્યો હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. જોકે, ઓછા વરસાદની અસર અન્ય વિસ્તારોમાં પણ જોવા મળતી હોવાના દાવા સાથે કેટલાક ખેડૂતો અને સંગઠનો વધુ તાલુકાઓને રાહતના દાયરામાં આવરી લેવાની માંગ કરી રહ્યા છે. રાજકોટ, જૂનાગઢ, મહેસાણા, અરવલ્લી અને બનાસકાંઠા સહિતના વિસ્તારોમાં વરસાદની અછત અને પાકની સ્થિતિનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરવાની માંગ ઉઠી રહી છે. અહીં મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે માત્ર વરસાદની ટકાવારીના આધારે જ દુષ્કાળ જાહેર થતો નથી; પાકની સ્થિતિ, જમીનમાં ભેજ, પાણીની ઉપલબ્ધતા અને સરકારની નિર્ધારિત માર્ગદર્શિકા પ્રમાણેનું મૂલ્યાંકન પણ જરૂરી છે. તેથી અસરગ્રસ્ત ખેડૂતોને રાહત મળે તે માટે પારદર્શક સર્વે અને પાત્રતાના સ્પષ્ટ માપદંડ મહત્વપૂર્ણ બનશે.

ગુજરાત સરકારે જાહેર કરેલા રાહત પેકેજમાં પાકને નુકસાન થયું હોય તેવા પાત્ર ખેડૂતોને સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફંડ (SDRF)ના ધોરણો હેઠળ પ્રતિ હેક્ટર ₹8,500ની સહાય આપવાની જાહેરાત કરી છે. આ સહાય વધુમાં વધુ બે હેક્ટરની મર્યાદા સુધી લાગુ પડશે. એટલે કે પાત્રતાની શરતો પૂર્ણ કરનારા ખેડૂતને આ માપદંડ પ્રમાણે મહત્તમ ₹17,000 સુધીની સહાય મળી શકે છે. આ ઉપરાંત અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં પશુઓ માટે રાહત અને ગ્રામ્ય રોજગારીના પગલાં પણ જાહેર કરવામાં આવ્યાં છે. તેમ છતાં ખેડૂતોના એક વર્ગનું કહેવું છે કે વાવણીથી લઈને પાક તૈયાર થાય ત્યાં સુધીના વાસ્તવિક ખર્ચની સરખામણીમાં આ સહાય પૂરતી નથી. ખેડૂતોના જણાવ્યા મુજબ, બિયારણ, ખાતર, દવા, ડીઝલ અને મજૂરીના ખર્ચમાં વધારો થવાથી પાક નિષ્ફળ જાય ત્યારે થયેલું આર્થિક નુકસાન ઘણું મોટું હોઈ શકે છે. આપેલી માહિતી પ્રમાણે, એક હેક્ટર પાછળ ₹15,000થી વધુ ખર્ચ થતો હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. જોકે, વાસ્તવિક ખર્ચ પાક, જમીન, ખેતી પદ્ધતિ અને વિસ્તાર પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે. ખેડૂતોની માંગ છે કે સહાય નક્કી કરતી વખતે સ્થાનિક ખર્ચ અને પાકને થયેલા નુકસાનનું પણ ધ્યાન રાખવામાં આવે.

ખાતરના ભાવ અને ખેતીમાં વપરાતાં અન્ય સાધનોના ખર્ચને કારણે પણ ખેડૂતોની મુશ્કેલી વધી રહી હોવાની રજૂઆત કરવામાં આવે છે. આપેલી વિગતોમાં NPK ખાતરની એક થેલીનો ભાવ ₹2,450 સુધી પહોંચ્યો હોવાનો ઉલ્લેખ છે, પરંતુ ખાતરના પ્રકાર, બ્રાન્ડ, પેકિંગ અને વેચાણની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે ભાવમાં તફાવત હોઈ શકે છે. ખાતર અને જંતુનાશક દવાઓ ઉપરાંત ટ્રેક્ટર દ્વારા ખેડાણ, સિંચાઈ, મજૂરી અને પાકની લણણીનો ખર્ચ પણ ખેડૂતોને ઉઠાવવો પડે છે. જો ઉત્પાદન ઓછું થાય અથવા બજારમાં પાકના યોગ્ય ભાવ ન મળે, તો આવક અને ખર્ચ વચ્ચેનું અંતર વધે છે. આથી ખેડૂતો માત્ર પાક નુકસાનની સહાય જ નહીં, પરંતુ વ્યાજ રાહત, સરળ ધિરાણ, પાક વીમાના દાવાઓની સમયસર ચુકવણી અને જરૂરિયાતમંદ ખેડૂતો માટે લોન અંગેની નીતિમાં ફેરફારની માંગ કરી રહ્યા છે. મહારાષ્ટ્રની યોજનાની જેમ ગુજરાતમાં પણ દેવામાફી અંગે વિચારણા કરવાની માંગ આ પરિસ્થિતિમાં વધુ ચર્ચાઈ રહી છે. જોકે, વ્યાજ સહાય અને મૂળધનની માફી બંને અલગ પ્રકારની રાહત છે; ખેડૂતોને મળતા વાસ્તવિક લાભ માટે યોજનાની શરતો અને અમલીકરણની વિગતો જાણવી જરૂરી છે.

ખેડૂત સંગઠનો દ્વારા સરકાર સમક્ષ પોતાની માંગણીઓ રજૂ કરવાની અને સમયમર્યાદામાં નિર્ણય લેવાની માગણી કરવામાં આવી રહી છે. આપેલી માહિતી મુજબ, બનાસકાંઠાના કેટલાક ખેડૂતોએ 30 ઑક્ટોબર સુધીનું અલ્ટીમેટમ આપ્યું છે, જ્યારે અન્ય ખેડૂત આગેવાનો દ્વારા દિવાળી સુધીમાં દુષ્કાળ અને પાકધિરાણ અંગે યોગ્ય નિર્ણય નહીં લેવાય તો 12 નવેમ્બરથી દેવભૂમિ દ્વારકાથી આંદોલન શરૂ કરવાની ચીમકી આપવામાં આવી છે. આ તારીખો અને જાહેરાતો સંબંધિત સંગઠનોના દાવા તરીકે જોવી જરૂરી છે; આંદોલનની વાસ્તવિક સ્થિતિ અંગે સત્તાવાર પુષ્ટિ અલગથી કરવી પડે. ખેડૂતોની મુખ્ય માંગોમાં અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોનું પુનઃમૂલ્યાંકન, વધુ તાલુકાઓને રાહતના દાયરામાં સામેલ કરવા, પાક નુકસાનની યોગ્ય સહાય, વ્યાજમાં રાહત અને પાકધિરાણ અંગે નીતિગત નિર્ણયનો સમાવેશ થાય છે. બીજી તરફ, સરકાર માટે પણ રાહતની પાત્રતા નક્કી કરવી, નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવું અને નાણાકીય સંસાધનોનું આયોજન કરવું જરૂરી છે. આ સ્થિતિમાં ખેડૂતો અને સરકાર વચ્ચે સંવાદ દ્વારા સ્પષ્ટ સમયમર્યાદા તથા પારદર્શક પ્રક્રિયા નક્કી થાય તો વિવાદનો ઉકેલ શોધવામાં મદદ મળી શકે છે.

એકંદરે, મહારાષ્ટ્રમાં બે લાખ રૂપિયા સુધીના પાત્ર પાકધિરાણની માફી અને ગુજરાતમાં દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરાયેલા જિલ્લાઓ માટેની રાહત વચ્ચેની સરખામણીથી ખેડૂતોની આર્થિક સુરક્ષાનો મુદ્દો ફરી કેન્દ્રસ્થાને આવ્યો છે. ગુજરાતમાં પ્રતિ હેક્ટર ₹8,500ની પાક નુકસાન સહાયની જાહેરાતથી અસરગ્રસ્ત ખેડૂતોને મદદ મળવાની અપેક્ષા છે, પરંતુ ખેડૂતોના એક વર્ગે સહાયની રકમ, દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોની પસંદગી અને લોન અંગેની નીતિ પર વધુ ચર્ચાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી છે. હવે સરકાર સમક્ષ પડકાર એ છે કે અસરગ્રસ્ત ખેડૂતોની વાસ્તવિક સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરીને સહાય સમયસર પહોંચાડે અને ધિરાણના બોજ અંગેની રજૂઆતો પર સ્પષ્ટ વલણ આપે. ખેડૂતો માટે પણ લોન માફી, વ્યાજ રાહત, પાક વીમો અને સીધી સહાયના તફાવતને સમજવો મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે દરેક વ્યવસ્થાના લાભ અને પાત્રતાના નિયમો જુદા હોય છે. અંતે, ખેતીને ટકાઉ બનાવવી, પાણીની અછતનો સામનો કરવો અને પાક નિષ્ફળ જાય ત્યારે ખેડૂતોને આર્થિક રીતે સુરક્ષિત રાખવા માટે લાંબા ગાળાની નીતિ તથા અસરકારક અમલીકરણ બંને જરૂરી બનશે.