મારું ગુજરાત ગાંધીનગરમાં ‘બાળ સુરક્ષા સેવા સંકલ્પ સંમેલન-2026’ યોજાયું.

“બાળક સુરક્ષિત હશે તો પરિવાર, સમાજ અને રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ બનશે”: ડૉ. પ્રદ્યુમન વાજા

ગાંધીનગર ખાતે સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા વિભાગ અંતર્ગત ગુજરાત રાજ્ય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગના ઉપક્રમે રાજ્ય કક્ષાનું ‘બાળ સુરક્ષા સેવા સંકલ્પ સંમેલન-2026’ યોજાયું હતું. “સુરક્ષિત બાળક, સશક્ત સમાજ, સમૃદ્ધ રાષ્ટ્ર”ના સંકલ્પ સાથે આયોજિત આ કાર્યક્રમની અધ્યક્ષતા સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા મંત્રી ડૉ. પ્રદ્યુમન વાજાએ કરી હતી, જ્યારે રાજ્ય મંત્રી ડૉ. મનીષાબેન વકીલ વિશેષ ઉપસ્થિત રહ્યાં હતાં. સંમેલનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ બાળકોના અધિકારોનું રક્ષણ, બાળ સુરક્ષા અંગે જાગૃતિ, ડિજિટલ યુગમાં ઊભા થતા પડકારોનો સામનો અને બાળકોને સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડવા માટે વિવિધ સંસ્થાઓ વચ્ચે સંકલન વધારવાનો હતો. કાર્યક્રમમાં સરકારી અધિકારીઓ, બાળ અધિકાર ક્ષેત્રે કાર્યરત સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓ, બાળ સુરક્ષા સાથે સંકળાયેલા કાર્યકરો અને વિવિધ યોજનાઓના લાભાર્થીઓ જોડાયા હતા. આ પ્રસંગે બાળકોના સર્વાંગી વિકાસ માટે શિક્ષણ, આરોગ્ય, સુરક્ષા અને સમાન તકોનું મહત્ત્વ ઉજાગર કરવામાં આવ્યું હતું. સાથે જ, બાળકોને સુરક્ષિત અને સશક્ત બનાવવા માટે પરિવાર, શાળા, સમાજ અને સરકારની સંયુક્ત જવાબદારી પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

સંમેલનનું ઉદ્ઘાટન કરતાં સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા મંત્રી ડૉ. પ્રદ્યુમન વાજાએ જણાવ્યું હતું કે બાળકો માત્ર દેશનું ભવિષ્ય જ નથી, પરંતુ દેશના વર્તમાનનો પણ મહત્ત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્રભાઈ મોદીના ‘વિકસિત ભારત 2047’ના સંકલ્પને સાકાર કરવા માટે દરેક બાળક સુરક્ષિત, શિક્ષિત અને સંસ્કારી બને તે જરૂરી છે. તેમણે બાળપણને જીવનનો અમૂલ્ય તબક્કો ગણાવી જણાવ્યું હતું કે બાળ સુરક્ષા માત્ર કાયદા અને નિયમો સુધી મર્યાદિત બાબત નથી, પરંતુ પરિવાર, શાળા, સમાજ અને સરકાર સૌની સામૂહિક જવાબદારી છે. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના માર્ગદર્શન હેઠળ ગુજરાત સરકાર દરેક બાળકને ભયમુક્ત, શોષણમુક્ત અને સમાન તકોથી ભરપૂર વાતાવરણ પૂરું પાડવા માટે પ્રયત્નશીલ હોવાનું પણ તેમણે જણાવ્યું હતું. મંત્રીશ્રીએ ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે બાળકોને સુરક્ષિત વાતાવરણ મળે, તેમની સમસ્યાઓ સાંભળવામાં આવે અને જરૂરિયાતના સમયે યોગ્ય મદદ ઉપલબ્ધ થાય તે માટે સમાજે સજાગ રહેવું જોઈએ. બાળક સુરક્ષિત હશે તો જ પરિવાર, સમાજ અને રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ બની શકશે.

ડૉ. પ્રદ્યુમન વાજાએ વર્તમાન સમયમાં બાળકોની ડિજિટલ સુરક્ષાને પણ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ ગણાવી હતી. ઇન્ટરનેટ, સ્માર્ટફોન અને સોશિયલ મીડિયાના વધતા ઉપયોગને ધ્યાનમાં રાખીને બાળકોને સાયબર સુરક્ષા અંગે યોગ્ય સમજ આપવાની જરૂરિયાત તેમણે વ્યક્ત કરી હતી. બાળકોને ‘ગુડ ટચ-બેડ ટચ’ વિશે સમજણ આપવી, અજાણ્યા લોકો સાથે ઓનલાઇન વાતચીત કરતી વખતે સાવચેતી રાખવી અને કોઈ અયોગ્ય અનુભવ થાય તો વિશ્વાસપાત્ર વ્યક્તિને જાણ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવું જરૂરી હોવાનું તેમણે જણાવ્યું હતું. આ સાથે ચાઇલ્ડ હેલ્પલાઇન 1098 અંગે જાગૃતિ વધારવા પર પણ ભાર મૂક્યો હતો, જેથી મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા બાળકોને સમયસર સહાય મળી શકે. મંત્રીશ્રીએ વાલીઓને બાળકો સાથે ખુલ્લો સંવાદ રાખવા અને તેમના મનમાં વિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું કરવાની અપીલ કરી હતી. બાળકોને ડિજિટલ માધ્યમોનો સુરક્ષિત અને જવાબદાર ઉપયોગ શીખવવો એ આજના સમયની આવશ્યકતા છે. માત્ર નિયંત્રણો લાદવાને બદલે બાળકોને સંભવિત જોખમો વિશે સમજાવવું અને જરૂર પડે ત્યારે તેમની સાથે ઊભા રહેવું પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે.

સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા રાજ્ય મંત્રી ડૉ. મનીષાબેન વકીલે બાળ સુરક્ષા અને કલ્યાણની નીતિઓ અંગે પોતાના વિચારો રજૂ કરતાં વર્ષ 2026ની સુધારેલી ‘ચાઇલ્ડ પ્રોટેક્શન પોલિસી’ના મહત્ત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ડિજિટલ યુગમાં બાળકો સામે નવા પ્રકારના પડકારો ઊભા થઈ રહ્યા છે. સોશિયલ મીડિયાનો અતિશય ઉપયોગ, સ્માર્ટફોનની લત, શારીરિક પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો, વધતી સ્થૂળતા, સાયબર બુલિંગ અને માનસિક તાણ જેવી સમસ્યાઓ બાળકોના આરોગ્ય અને વિકાસને અસર કરી શકે છે. આ પડકારોનો સામનો કરવા માટે બાળકોમાં પુસ્તક વાંચનની ટેવ વિકસાવવી, શાળાઓ અને જાહેર સ્થળોએ લાઇબ્રેરીનો ઉપયોગ વધારવો તથા સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ માટે પ્રોત્સાહન આપવું જરૂરી છે. વાલીઓએ પણ બાળકો સાથે ગુણવત્તાયુક્ત સમય વિતાવવો અને તેમની લાગણીઓ તથા મુશ્કેલીઓને સમજવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. બાળકોને માત્ર અભ્યાસમાં આગળ વધારવા પૂરતું નથી, પરંતુ તેમના શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક વિકાસ માટે પણ યોગ્ય વાતાવરણ પૂરું પાડવું જરૂરી છે, એમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

બાળ લગ્નની કુપ્રથા અંગે વાત કરતાં ડૉ. મનીષાબેન વકીલે નાની ઉંમરે લગ્ન થવાથી બાળકીઓના આરોગ્ય, શિક્ષણ અને ભવિષ્ય પર પડતી પ્રતિકૂળ અસરો તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. બાળ લગ્નને કારણે કુપોષણ તથા માતા અને બાળ મૃત્યુદર જેવા આરોગ્ય સંબંધિત જોખમો વધી શકે છે. આ કુરિવાજને અટકાવવા માટે કાયદાકીય કાર્યવાહી સાથે સામાજિક જાગૃતિ અને સમુદાયની ભાગીદારી પણ જરૂરી હોવાનું તેમણે જણાવ્યું હતું. ‘બાલિકા પંચાયત’ જેવા અભિગમો દ્વારા દીકરીઓને પોતાના અધિકારો વિશે જાગૃત કરવા, શિક્ષણ સાથે જોડાયેલી રાખવા અને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનું મહત્ત્વ તેમણે સમજાવ્યું હતું. સંમેલનમાં ગુજરાત રાજ્ય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગનાં અધ્યક્ષ ડૉ. ધર્મિષ્ઠાબેન ગજ્જરે સ્વાગત ઉદ્બોધન કરીને કાર્યક્રમની રૂપરેખા રજૂ કરી હતી. તેમણે બાળ અધિકારોના રક્ષણ માટે સંકલિત પ્રયાસો અને જાગૃતિ અભિયાનોની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. બાળકોને સુરક્ષિત વાતાવરણ આપવા માટે પરિવારથી લઈને સરકારી તંત્ર સુધી દરેક સ્તરે જવાબદારીપૂર્વક કામગીરી થવી જોઈએ તેવો સંદેશ કાર્યક્રમમાં આપવામાં આવ્યો હતો.

સંમેલન દરમિયાન મંત્રીશ્રીઓ અને મહાનુભાવોના હસ્તે ગુજરાત રાજ્ય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગની નવી વેબસાઇટ, ‘બાળ મિત્ર’ મોબાઇલ એપ્લિકેશન અને બાળ અધિકારો અંગે માર્ગદર્શન આપતી બાળ અધિકાર માર્ગદર્શિકાનું લોન્ચિંગ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પહેલો દ્વારા બાળકો, વાલીઓ અને બાળ સુરક્ષા ક્ષેત્રે કાર્યરત વ્યક્તિઓને બાળ અધિકારો સંબંધિત માહિતી તથા માર્ગદર્શન વધુ સરળતાથી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો હેતુ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત, દૃષ્ટિની ક્ષતિ ધરાવતા દિવ્યાંગજનો માટે સ્વૈચ્છિક સંસ્થાના સહયોગથી આધુનિક AI ગ્લાસીસનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું. કાર્યક્રમમાં પાલક માતા-પિતા યોજનાના લાભાર્થીઓ, રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ સિદ્ધિ મેળવનાર બાળ પ્રતિભાઓ અને બાળ અધિકાર ક્ષેત્રે ઉત્કૃષ્ટ કામગીરી કરનાર ‘બાળ મિત્રો’નું વિશેષ સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. બાળ સંભાળ સંસ્થાઓ (CCI)માં રહેતા બાળકો દ્વારા તૈયાર કરાયેલી હસ્તકલા અને સર્જનાત્મક કૃતિઓનું પ્રદર્શન પણ યોજાયું હતું. ઉપસ્થિત મહાનુભાવોએ બાળકોની કલાત્મક પ્રતિભા અને સર્જનાત્મકતાને બિરદાવી હતી. આ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા બાળકોને પોતાની ક્ષમતા રજૂ કરવા અને આત્મવિશ્વાસ વિકસાવવા માટે પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું.

આ પ્રસંગે સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા વિભાગના સચિવ હર્ષદકુમાર પટેલ, ગુજરાત રાજ્ય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગના સચિવ ડૉ. ડી. ડી. કાપડિયા, ‘જસ્ટ રાઇટ ફોર ચિલ્ડ્રન’ના ભારતસ્થિત વડા રવિકાન્ત શર્મા, ઇન્ડિયા ચાઇલ્ડ પ્રોટેક્શનના રાષ્ટ્રીય સચિવ મનીષ શર્મા, સમાજ સુરક્ષા વિભાગનાં નિયામક ડૉ. રીના ચૌધરી અને UNICEF ઇન્ડિયાના ગુજરાત ક્ષેત્રીય કાર્યાલયનાં વડા અદ્વૈતા મરાઠે ઉપસ્થિત રહ્યાં હતાં. આ ઉપરાંત આયોગનાં સભ્યો અમૃતાબેન અખિયા, વર્ષાબેન પટેલ, કમલેશ રાઠોડ અને ડૉ. વિષ્ણુભાઈ પટેલ સહિતના અધિકારીઓ તથા કર્મચારીઓએ પણ ભાગ લીધો હતો. સમગ્ર સંમેલન દ્વારા બાળ સુરક્ષાને માત્ર સરકારી નીતિ નહીં, પરંતુ સામાજિક જવાબદારી તરીકે સ્વીકારવાનો સંદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. ‘બાળ મિત્ર’ એપ્લિકેશન, નવી વેબસાઇટ, માર્ગદર્શિકા અને અન્ય પહેલો બાળકોના અધિકારો અંગે જાગૃતિ વધારવામાં ઉપયોગી બની શકે છે. જોકે, આ પહેલોની અસરકારકતા માટે સતત અમલીકરણ, સમયસર સહાય અને સમાજની સક્રિય ભાગીદારી જરૂરી રહેશે. સુરક્ષિત બાળપણ, શિક્ષણની સમાન તક અને શોષણમુક્ત વાતાવરણના સંકલ્પ સાથે યોજાયેલું આ સંમેલન બાળકોના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે સંકલિત પ્રયાસોનું મહત્ત્વ દર્શાવતું બન્યું હતું.