હવામાન દિવાળી પહેલાં દિલ્હીની હવા બની ઝેરી!
દિવાળીના તહેવાર પહેલાં દેશની રાજધાની દિલ્હી અને આસપાસના વિસ્તારોમાં હવા પ્રદૂષણની સ્થિતિ ચિંતાજનક બની છે. મંગળવારે સવારે 7 વાગ્યે દિલ્હીની સરેરાશ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) 331 નોંધાયો હતો, જે હવાની ગુણવત્તાની ‘ખૂબ જ ખરાબ’ શ્રેણીમાં આવે છે. પ્રદૂષણમાં સતત વધારો થતાં અનેક વિસ્તારોમાં ધુમ્મસ અને સ્મોગની ચાદર છવાઈ ગઈ હતી. દિલ્હીની સાથે નોઇડા અને ગુરુગ્રામમાં પણ ઊંચી ઇમારતો ધુમ્મસને કારણે સ્પષ્ટ દેખાતી નહોતી. દિવાળી નજીક આવતાં ફટાકડા, વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડો, રસ્તાઓની ધૂળ અને અન્ય પ્રદૂષણકારક પરિબળોને લઈને ચિંતા વધી છે. સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (CPCB)ના આંકડા મુજબ દિલ્હીના આઠ મોનિટરિંગ સ્ટેશન પર AQI 400ને પાર પહોંચ્યો હતો, જેના કારણે ત્યાં હવાની ગુણવત્તા ‘ગંભીર’ શ્રેણીમાં નોંધાઈ હતી. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને દિલ્હી-NCRમાં પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે વધુ કડક પગલાં લેવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે.
CPCBના આંકડા અનુસાર દિલ્હીમાં કુલ 58 મોનિટરિંગ સ્ટેશન પરથી હવાની ગુણવત્તા પર નજર રાખવામાં આવી રહી હતી. તેમાંથી બવાના, પંજાબી બાગ, રોહિણી, વિવેક વિહાર, નરેલા, જહાંગીરપુરી, અલીપુર અને દિલ્હી ટેક્નોલોજિકલ યુનિવર્સિટી (DTU) સહિતના આઠ વિસ્તારોમાં AQI 400થી વધુ નોંધાયો હતો. આ ઉપરાંત 33 મોનિટરિંગ સ્ટેશન પર હવાની ગુણવત્તા ‘ખૂબ જ ખરાબ’ અને 17 સ્ટેશન પર ‘ખરાબ’ શ્રેણીમાં રહી હતી. અન્ય વિસ્તારોના આંકડા પણ પ્રદૂષણની ગંભીરતા દર્શાવે છે. પુસામાં AQI 390, સોનિયા વિહારમાં 393, નોર્થ કેમ્પસમાં 386 અને બુરારી ક્રોસિંગમાં 382 નોંધાયો હતો. પટપરગંજમાં 379, આર.કે. પુરમમાં 374 અને ITO વિસ્તારમાં 373 AQI નોંધાયો હતો. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે પ્રદૂષણ માત્ર અમુક વિસ્તારો પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ રાજધાનીના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં હવાની ગુણવત્તા બગડેલી સ્થિતિમાં છે.
દિલ્હીની આસપાસના NCR વિસ્તારોમાં પણ પ્રદૂષણનું પ્રમાણ ઊંચું જોવા મળ્યું હતું. નોઇડાનો સરેરાશ AQI 307 નોંધાયો હતો, જે ‘ખૂબ જ ખરાબ’ શ્રેણીમાં આવે છે. જ્યારે ગુરુગ્રામમાં 284 અને ગાઝિયાબાદમાં 259 AQI નોંધાયો હતો, જે ‘ખરાબ’ શ્રેણીમાં આવે છે. આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM) દ્વારા સોમવારે દિલ્હી-NCRમાં ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન (GRAP)ના બીજા તબક્કાનો અમલ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. હવામાન વિભાગ (IMD) અને ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટ્રોપિકલ મેટિરિયોલોજીના અનુમાન મુજબ આગામી દિવસોમાં પણ હવાની ગુણવત્તા ‘ખૂબ જ ખરાબ’ શ્રેણીમાં રહેવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. GRAP-2 હેઠળ ધૂળના પ્રદૂષણને ઘટાડવા, રસ્તાઓની સફાઈ અને જાહેર પરિવહનને પ્રોત્સાહન આપવા જેવા પગલાં અમલમાં મૂકવામાં આવશે.
GRAP-2 હેઠળ રસ્તાઓની મશીનથી સફાઈ, પાણીનો છંટકાવ અને એન્ટી-સ્મોગ ગનનો ઉપયોગ વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવશે. રસ્તાઓ પર જમા થતી ધૂળ હવામાં ભળીને પ્રદૂષણ વધારતી હોવાથી તેને નિયંત્રિત કરવા માટે નિયમિત સફાઈ અને પાણીનો છંટકાવ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ખાનગી વાહનોનો ઉપયોગ ઘટાડવા માટે પાર્કિંગ ફીમાં વધારો જેવા ઉપાયો પણ અમલમાં મૂકવામાં આવી શકે છે. GRAP અંતર્ગત AQIના આધારે ચાર તબક્કામાં નિયંત્રણો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. AQI 201થી 300 વચ્ચે હોય ત્યારે પ્રથમ તબક્કો એટલે કે GRAP-1, 301થી 400 વચ્ચે હોય ત્યારે બીજો તબક્કો GRAP-2, 401થી 450 વચ્ચે હોય ત્યારે ત્રીજો તબક્કો GRAP-3 અને AQI 450થી વધુ થાય ત્યારે ચોથો તબક્કો GRAP-4 લાગુ કરવામાં આવે છે. આ વ્યવસ્થાનો હેતુ પ્રદૂષણ વધે તે પહેલાં જ વિવિધ નિયંત્રણાત્મક પગલાં અમલમાં મૂકવાનો છે.
દિલ્હીમાં શિયાળાની પ્રદૂષણ નિયંત્રણ ઝુંબેશ પણ 1 નવેમ્બરથી શરૂ કરવામાં આવી છે, જે 28 ફેબ્રુઆરી સુધી ચાલુ રાખવાનું આયોજન છે. આ અભિયાન અંતર્ગત વાહનોમાંથી નીકળતા ધુમાડા, રસ્તાની ધૂળ અને ટ્રાફિકને કારણે ઊભી થતી સમસ્યાઓ પર નિયંત્રણ મેળવવા માટે ચેકિંગ વધારવામાં આવ્યું છે. વાહનોના પ્રવેશદ્વારો સહિતના મહત્વપૂર્ણ સ્થળોએ ઓટોમેટિક નંબર પ્લેટ રેકગ્નિશન (ANPR) કેમેરાની મદદથી નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતા વાહનો પર નજર રાખવામાં આવશે. પ્રદૂષણ નિયંત્રણના આ પગલાં વચ્ચે દિવાળીના તહેવારને લઈને ફટાકડા અંગેનો કાનૂની નિર્ણય પણ ચર્ચામાં આવ્યો છે. દિલ્હી-NCRમાં પ્રદૂષણની ગંભીર સ્થિતિ હોવા છતાં સુપ્રીમ કોર્ટે દિવાળી પહેલાં 7 અને 8 નવેમ્બરના રોજ નિર્ધારિત સમય દરમિયાન ગ્રીન ફટાકડા ફોડવાની મંજૂરી આપી છે. આ મંજૂરી મર્યાદિત સમય અને ચોક્કસ શરતો સાથે આપવામાં આવી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની જસ્ટિસ એમ.એમ. સુંદરેશ અને જસ્ટિસ પ્રસન્ના બી. વરાલેની બેન્ચે 7 અને 8 નવેમ્બરના રોજ સવારે 6થી 7 વાગ્યા અને રાત્રે 8થી 10 વાગ્યા સુધી ગ્રીન ફટાકડા ફોડવાની મંજૂરી આપી હોવાનું જણાવાયું છે. 9 નવેમ્બરથી ફટાકડા પરનો સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ ફરી લાગુ થશે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ફટાકડા ફોડવાથી હવા પ્રદૂષિત થાય છે અને ધાર્મિક પ્રથાઓ પણ બંધારણીય મર્યાદાઓને આધીન છે. હોસ્પિટલ, નર્સિંગ હોમ, આરોગ્ય કેન્દ્રો, વૃદ્ધાશ્રમો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ તથા સૂચિત શાંતિ ક્ષેત્રોની 300 મીટરની અંદર ફટાકડા ફોડવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. વધુમાં, માત્ર CSIR-NEERI દ્વારા મંજૂર અને PESO દ્વારા પ્રમાણિત ગ્રીન ફટાકડા જ વેચી અને ફોડી શકાશે. તેના ઉત્પાદન માટે 2થી 6 નવેમ્બરનો સમય નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. પરંપરાગત ફટાકડા, બેરિયમ આધારિત ફટાકડા અને લડીના વેચાણ પર પ્રતિબંધ રહેશે.
ગ્રીન ફટાકડાના વેચાણ અને ઉપયોગ માટે પણ સુપ્રીમ કોર્ટે કેટલીક શરતો નક્કી કરી છે. ફટાકડાનાં પેકેટ પર QR કોડ, જરૂરી પ્રમાણપત્ર અને ઉત્પાદકની વિગતો હોવી ફરજિયાત રહેશે, જેથી મંજૂર ફટાકડા અને અન્ય ફટાકડા વચ્ચે ઓળખ કરી શકાય. ગ્રીન ફટાકડાના વેચાણ માટે ચોક્કસ સ્થળો નક્કી કરવા પણ સંબંધિત તંત્રને નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે. ઓનલાઇન વેચાણ તથા નિર્ધારિત સ્થળો સિવાય અન્યત્ર વેચાણ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી નથી. આમ, એક તરફ દિલ્હી-NCRમાં હવાની ગુણવત્તા સુધારવા માટે GRAP-2 હેઠળ વિવિધ નિયંત્રણો અમલમાં મૂકાઈ રહ્યાં છે, તો બીજી તરફ દિવાળીના તહેવાર માટે મર્યાદિત સમય દરમિયાન પ્રમાણિત ગ્રીન ફટાકડાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. હવે આગામી દિવસોમાં હવામાનની સ્થિતિ, પ્રદૂષણના આંકડા અને નિયંત્રણાત્મક પગલાંની અસર પર નજર રહેશે. રાજધાનીના નાગરિકો માટે દિવાળીનો આનંદ માણવાની સાથે હવાની ગુણવત્તા અને જાહેર આરોગ્યનું ધ્યાન રાખવું પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ બની રહેશે.
