હવામાન મુંબઈમાં પ્રદૂષણની ગંભીર સ્થિતિથી બોમ્બે હાઈકોર્ટ લાલઘૂમ.

મુંબઈમાં સતત વધી રહેલા હવા પ્રદૂષણ અને ધ્વનિ પ્રદૂષણને લઈને બોમ્બે હાઈકોર્ટે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. દેશની આર્થિક રાજધાની ગણાતા મુંબઈમાં હવાની ગુણવત્તા કથળી રહી છે અને તેના કારણે સામાન્ય નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય સામે ગંભીર પડકાર ઊભો થયો છે. અદાલતે પ્રદૂષણની સ્થિતિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં નોંધ્યું કે મુંબઈમાં પ્રદૂષણનું સ્તર હવે દિલ્હીની સ્થિતિ સાથે સરખામણી કરવા જેવું બની રહ્યું છે. લાખો નાગરિકો પ્રદૂષિત હવામાં શ્વાસ લેવા મજબૂર બનતા હોય ત્યારે તેને અટકાવવાની જવાબદારી ધરાવતા સરકારી અધિકારીઓ પોતાની ફરજ પ્રત્યે કેટલા ગંભીર છે, તેવો વેધક સવાલ પણ અદાલતે ઉઠાવ્યો હતો. પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે નિયમો અને આદેશો હોવા છતાં તેનો અસરકારક અમલ ન થતો હોવાની બાબતને કોર્ટે ગંભીરતાથી લીધી હતી.

સરકારી તંત્ર અને પોલીસની કામગીરી સામે સવાલ: બોમ્બે હાઈકોર્ટે બૃહન્મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (BMC), મહારાષ્ટ્ર પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (MPCB) અને મુંબઈ પોલીસની કામગીરી અંગે આકરી નારાજગી દર્શાવી હતી. અદાલત સમક્ષ રજૂ થયેલી બાબતોમાં તહેવારો દરમિયાન ધ્વનિ પ્રદૂષણ અટકાવવા અને જાહેર રસ્તાઓ પર ફટાકડા ફોડવા સામેના પ્રતિબંધોનું યોગ્ય રીતે પાલન ન થતું હોવાનો મુદ્દો ઉઠ્યો હતો. નિયમોનું ઉલ્લંઘન થતું હોવા છતાં સંબંધિત વિભાગો અસરકારક કાર્યવાહી કેમ કરતા નથી, તે અંગે અદાલતે જવાબદારી નક્કી કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. માત્ર પ્રતિબંધો જાહેર કરવાથી સમસ્યાનો ઉકેલ આવતો નથી, પરંતુ તેનું જમીની સ્તરે પાલન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું પણ તંત્રની ફરજ છે. પોતાની જવાબદારી નિભાવવામાં નિષ્ફળ રહેનારા અધિકારીઓ સામે કડક પગલાં લેવામાં આવી શકે છે તેવી ચેતવણી પણ અદાલતે આપી હતી.

પોલીસ સ્ટેશનની સામે જ ફટાકડા ફોડવાનો મામલો: ધ્વનિ પ્રદૂષણ અને જાહેર રસ્તાઓ પર ફટાકડા ફોડવા સંબંધિત મુદ્દે દાખલ થયેલી સુઓમોટો જાહેર હિતની અરજીની સુનાવણી જસ્ટિસ ગિરીશ એસ. કુલકર્ણી અને જસ્ટિસ નીલા ગોખલેની ખંડપીઠ સમક્ષ હાથ ધરવામાં આવી હતી. સુનાવણી દરમિયાન દક્ષિણ મુંબઈના ક્રોફર્ડ માર્કેટ નજીક આવેલા એક પોલીસ સ્ટેશનની બરાબર સામે વ્યસ્ત જાહેર રસ્તા પર ફટાકડા ફોડવામાં આવ્યા હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઘટનાને અદાલતે પોતાના આદેશોના ખુલ્લા ઉલ્લંઘન તરીકે ગંભીરતાથી લીધી હતી. જાહેર સ્થળોએ નિયમોનું પાલન કરાવવાની જવાબદારી પોલીસની હોવા છતાં પોલીસ સ્ટેશનની સામે જ આવું બને તે બાબત ચિંતાજનક છે. અદાલતે શોભાયાત્રાઓમાં ઉપયોગમાં લેવાતી સાઉન્ડ સિસ્ટમના લાઇસન્સ અને મંજૂરીઓની તપાસ કરવા તેમજ જાહેર રસ્તાઓ પર ફટાકડા ફોડવા સામેના પ્રતિબંધનું કડક પાલન કરાવવા પોલીસને તાકીદ કરી હતી.

નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોની સુરક્ષાનો મુદ્દો: અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવામાં તંત્રની નિષ્ક્રિયતા નાગરિકોના બંધારણીય અધિકારો સાથે જોડાયેલો ગંભીર મુદ્દો છે. પ્રદૂષણમુક્ત અને સ્વસ્થ વાતાવરણમાં જીવવાની નાગરિકોની અપેક્ષા અવગણી શકાય નહીં. કોર્ટે બંધારણની કલમ 14 અને 21 હેઠળ મળતા અધિકારોનો ઉલ્લેખ કરીને સંબંધિત વિભાગોને પોતાની જવાબદારી ગંભીરતાથી નિભાવવાની જરૂરિયાત સમજાવી હતી. મુંબઈ પોલીસ કમિશનરને તમામ પોલીસ સ્ટેશનના વડાઓ સાથે તાત્કાલિક બેઠક યોજીને નિયમોના કડક અમલ માટે જરૂરી સૂચનાઓ આપવાનો નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત BMC કમિશનર અને MPCB કમિશનરને 26 ઓક્ટોબરે યોજાનારી આગામી સુનાવણીમાં રૂબરૂ હાજર રહેવા અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે અત્યાર સુધીમાં કયા પગલાં લેવામાં આવ્યા છે તેની માહિતી રજૂ કરવા આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો.

બાંધકામની ધૂળ અને બિલ્ડરો સામે કાર્યવાહીનો મુદ્દો: મુંબઈમાં ચાલી રહેલી બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓમાંથી ફેલાતી ધૂળને લઈને પણ હાઈકોર્ટે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. બાંધકામ સ્થળો પર ધૂળને નિયંત્રિત કરવા માટેના નિયમોનું પાલન ન થતું હોય તો તેની સીધી અસર આસપાસના વિસ્તારોની હવાની ગુણવત્તા પર પડે છે. જસ્ટિસ ગિરીશ એસ. કુલકર્ણીએ નિયમોનો ભંગ કરતા બિલ્ડરો સામે ભારે દંડ સહિતની કાર્યવાહી કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. બાંધકામ સ્થળોએ ધૂળનું નિયંત્રણ, જરૂરી સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓનું પાલન થાય છે કે નહીં તેની તપાસ કરવી તંત્ર માટે જરૂરી બને છે. જસ્ટિસ નીલા ગોખલેએ પણ નોંધ્યું કે શહેરના કેટલાક વિસ્તારોમાં હવાની ગુણવત્તા પ્રમાણમાં સારી હોવાના આંકડા રજૂ કરીને ભારે ટ્રાફિક અને ગીચ વસ્તીવાળા વિસ્તારોમાં પ્રદૂષણની ગંભીર સ્થિતિને નજરઅંદાજ કરી શકાય નહીં. સમગ્ર શહેરની સ્થિતિનું વાસ્તવિક મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.

સ્મોગને કારણે વિઝિબિલિટી ઘટતાં ચિંતા વધી: સુનાવણી દરમિયાન મુંબઈમાં ધુમ્મસ અને સ્મોગના કારણે દૃશ્યતા ઘટીને 500 મીટરથી પણ ઓછી થઈ હોવાની બાબતનો ઉલ્લેખ થયો હતો. દરિયાકિનારે વસેલું શહેર હોવા છતાં મુંબઈમાં આવી સ્થિતિ સર્જાવું ચિંતાનો વિષય હોવાનું અદાલતે નોંધ્યું હતું. પ્રદૂષણની અસર માત્ર પર્યાવરણ સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી, પરંતુ નાગરિકોના દૈનિક જીવન, આરોગ્ય અને જાહેર સુરક્ષા પર પણ પડી શકે છે. હવાની ગુણવત્તા અંગે જાગૃતિ ફેલાવવા માટે મીડિયા, સોશિયલ મીડિયા અને સેલિબ્રિટીઝની મદદથી અભિયાન ચલાવવાનું સૂચન પણ કરવામાં આવ્યું હતું. નાગરિકોએ ઘરની બહાર નીકળતાં પહેલાં હવા ગુણવત્તા સૂચકાંક એટલે કે AQI તપાસવાની ફરજ પડે તેવી સ્થિતિ ઊભી થવી જોઈએ નહીં, તેવો અદાલતનો અભિગમ રહ્યો હતો. આથી પ્રદૂષણના સ્ત્રોતો ઓળખીને સમયસર નિયંત્રણાત્મક પગલાં લેવા જરૂરી બન્યા છે.

26 ઓક્ટોબરની સુનાવણી પર સૌની નજર: બોમ્બે હાઈકોર્ટના આકરા વલણ બાદ હવે મુંબઈના પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે સંબંધિત સરકારી વિભાગો કયા પગલાં લે છે તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું છે. BMC, MPCB અને મુંબઈ પોલીસ માટે આ માત્ર નિયમોના અમલનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ જાહેર આરોગ્ય અને નાગરિકોના અધિકારોની સુરક્ષાનો પણ મુદ્દો છે. આગામી સુનાવણીમાં અધિકારીઓએ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે હાથ ધરાયેલા પ્રયાસો અને નિયમોના અમલ અંગે અદાલત સમક્ષ વિગતો રજૂ કરવાની રહેશે. બાંધકામ સ્થળોની ધૂળ, ધ્વનિ પ્રદૂષણ, જાહેર રસ્તાઓ પર ફટાકડા ફોડવા અને અન્ય પ્રદૂષણકારક પ્રવૃત્તિઓ સામે અસરકારક કાર્યવાહી થાય તે જરૂરી છે. અદાલતની ટકોર બાદ તંત્રની કામગીરીમાં કેટલી ઝડપ આવે છે અને મુંબઈની હવાની ગુણવત્તા સુધારવા માટે કેવા નક્કર પગલાં લેવાય છે, તે હવે જોવાનું રહેશે.