સબરસ ભારતમાં બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર કડક નિયમોની તૈયારી! BJP સાંસદનું SHIELD Bill ચર્ચામાં.
બાળકોને સોશિયલ મીડિયા, ઓનલાઈન ગેમિંગ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મના સંભવિત નુકસાનથી બચાવવા માટે ભારતમાં કડક નિયમો લાવવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્રસ્તાવ સામે આવ્યો છે. ભાજપના સાંસદ બૈજયંત 'જય' પાંડા દ્વારા SHIELD Bill 2025 તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. જોકે, આ પ્રાઇવેટ મેમ્બર બિલ છે અને તેને કાયદો માનવો નહીં—તેમાં કરવામાં આવેલી જોગવાઈઓ હાલમાં પ્રસ્તાવિત છે.
13 વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકો માટે ખાસ નિયમ
SHIELD એટલે Safeguarding Healthy Internet Environments for Little Digital-Natives. પ્રસ્તાવ મુજબ 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની વ્યક્તિને સગીર માનવામાં આવશે.
ખાસ કરીને 13 વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકો માતા-પિતા અથવા વાલીની મંજૂરી વિના સોશિયલ મીડિયા કે ઓનલાઈન ગેમિંગ પ્લેટફોર્મ પર નવું એકાઉન્ટ બનાવી શકશે નહીં.
બાળકોના ડેટા અને પ્રોફાઇલિંગ પર નિયંત્રણ
બિલમાં બાળકોના ડિજિટલ ડેટાના ઉપયોગને લઈને પણ કડક જોગવાઈઓ સૂચવવામાં આવી છે. ટેક કંપનીઓ બાળકોની ઓનલાઈન પ્રવૃત્તિઓના આધારે તેમની પ્રોફાઇલિંગ અથવા પર્સનલાઇઝ્ડ જાહેરાતો માટે ડેટાનો ઉપયોગ કરી શકશે નહીં.
જો કોઈ એકાઉન્ટ 90 દિવસ સુધી નિષ્ક્રિય રહે અથવા વાલી ડેટા ડિલીટ કરવાની માંગ કરે, તો તેને કાયમી રીતે ડિલીટ કરવાની જોગવાઈ પણ પ્રસ્તાવિત છે.
'Parental Dashboard'થી વાલીઓને વધુ નિયંત્રણ
પ્રસ્તાવિત નિયમો હેઠળ પ્લેટફોર્મ્સે મજબૂત Age Verification System વિકસાવવાની રહેશે. સાથે જ વાલીઓને 'Parental Dashboard' આપવામાં આવે, જેમાંથી તેઓ:
- બાળકોની પ્રાઇવસી સેટિંગ્સ સંભાળી શકે
- સ્ક્રીન ટાઇમ મર્યાદિત કરી શકે
- ઓનલાઈન પ્રવૃત્તિ અંગે દેખરેખ રાખી શકે
- કેટલીક પ્રકારની સામગ્રીને નિયંત્રિત કરી શકે
તે ઉપરાંત બાળકોને પોર્નોગ્રાફી, ઓનલાઈન સટ્ટાબાજી, હિંસક સામગ્રી અને ડ્રગ્સ સંબંધિત સામગ્રીથી સુરક્ષિત રાખવાની જવાબદારી પણ પ્લેટફોર્મ્સ પર મૂકવાની દરખાસ્ત છે.
'Report Child Harm' બટન ફરજિયાત કરવાની દરખાસ્ત
બાળકોને ઓનલાઈન નુકસાન પહોંચાડતી સામગ્રી સામે ફરિયાદ કરવા માટે દરેક સંબંધિત પ્લેટફોર્મ પર 'Report Child Harm' વિકલ્પ રાખવાની દરખાસ્ત છે.
ફરિયાદ મળ્યા બાદ પ્લેટફોર્મે 24 કલાકમાં પ્રતિસાદ આપવો અને 48 કલાકમાં સમસ્યાનું નિરાકરણ લાવવાનું સૂચવાયું છે.
નુકસાનકારક સામાન્ય સામગ્રીને 36 કલાકમાં અને **Child Sexual Abuse Material (CSAM)**ને 24 કલાકમાં દૂર કરવાની જોગવાઈ પણ પ્રસ્તાવિત છે.
નિયમ તોડનાર કંપનીઓને ₹10 કરોડ સુધીનો દંડ
બિલમાં નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનાર ટેક કંપનીઓ સામે ₹10 કરોડ સુધીના દંડની જોગવાઈ સૂચવવામાં આવી છે. વારંવાર અથવા જાણીજોઈને નિયમોનો ભંગ કરનાર પ્લેટફોર્મ સામે ભારતમાં અસ્થાયી રીતે બ્લોક કરવાની કાર્યવાહી કરવાની દરખાસ્ત પણ છે.
AI ડીપફેક સામે પણ અલગ બિલ
બૈજયંત પાંડાએ AIના દુરુપયોગ સામે પણ અલગ પ્રસ્તાવિત કાયદો તૈયાર કર્યો છે—Protection of Personality Likeness from Artificial Intelligence Misuse Bill, 2026.
આ પ્રસ્તાવનો હેતુ કોઈ વ્યક્તિની પરવાનગી વિના તેના ચહેરા, અવાજ અથવા દેખાવનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવતા AI ડીપફેક સામે રક્ષણ આપવાનો છે.
પ્રસ્તાવ મુજબ નોટિસ મળ્યા બાદ આવી સામગ્રી 24 કલાકમાં, જ્યારે અશ્લીલ પ્રકારની સામગ્રી 12 કલાકમાં દૂર કરવાની જોગવાઈ રાખવામાં આવી છે. છેતરપિંડી, બ્લેકમેલિંગ અથવા અશ્લીલતા ફેલાવવા માટે ડીપફેક બનાવવાના કિસ્સામાં 3 વર્ષ સુધીની જેલ અને ₹10 લાખ સુધીના દંડની દરખાસ્ત છે.
મહત્વની વાત
હાલમાં SHIELD Bill 2025 કાયદો બની ગયો નથી. તે પ્રાઇવેટ મેમ્બર બિલ તરીકેનો પ્રસ્તાવ છે, તેથી તેની જોગવાઈઓને હાલના કાયદા તરીકે રજૂ કરવી યોગ્ય નથી. જો બિલ સંસદમાં રજૂ થાય અને આગળની પ્રક્રિયામાં પસાર થાય, તો તેમાં ફેરફાર પણ થઈ શકે છે.
અર્થાત્, ભારતમાં બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધની જાહેરાત થઈ નથી; પરંતુ 13 વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકોના એકાઉન્ટ, પેરેન્ટલ કંટ્રોલ, ડેટા પ્રાઇવસી અને ઓનલાઈન સુરક્ષા અંગે કડક નિયમો લાવવાનો પ્રસ્તાવ ચર્ચામાં છે.
