સબરસ ભૂતાનમાં ગ્લેશિયર સરોવર ફાટતાં જળપ્રલયનો ખતરો.

ભારતના પાડોશી દેશ ભૂતાનના ગાસા જિલ્લામાં શિંતાફૂ ગ્લેશિયર સરોવર ફાટવાની ગંભીર ઘટના સામે આવી છે. ગ્લેશિયર સરોવર ફાટવાની આ કુદરતી ઘટનાને ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ એટલે કે GLOF તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સરોવરમાંથી અચાનક મોટા પ્રમાણમાં પાણી બહાર નીકળતાં મોફુર નદી મારફતે સંકોશ નદી તરફ પાણીનો ભારે પ્રવાહ આગળ વધી રહ્યો હોવાની માહિતી સામે આવી છે. આ ઘટનાને પગલે ભારતના સરહદી વિસ્તારોમાં સંભવિત પૂરની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને તંત્ર સતર્ક બન્યું છે. ખાસ કરીને પશ્ચિમ બંગાળના અલીપુરદ્વાર અને આસામના ધુબરી જિલ્લા સહિત ઉત્તર બંગાળના વિવિધ વિસ્તારો માટે પૂર અંગેની એડવાઈઝરી જાહેર કરવામાં આવી છે. સંભવિત જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને લોકોને સાવચેતી રાખવા અને નદીના કિનારાથી દૂર રહેવા સૂચના આપવામાં આવી છે. અહેવાલોમાં જણાવ્યા અનુસાર, લગભગ 10 હજાર લોકોને રાતોરાત સુરક્ષિત સ્થળોએ ખસેડવામાં આવ્યા છે. સરહદી વિસ્તારોમાં પરિસ્થિતિ પર સતત નજર રાખવામાં આવી રહી છે.

ભૂતાનના લુંગો વિસ્તારમાં વાકિલા પર્વતની નીચે આવેલા શિંતાફૂ સરોવરમાંથી પાણીનો અતિભારે પ્રવાહ છૂટતાં આસપાસના વિસ્તારોમાં ચિંતાનો માહોલ સર્જાયો છે. સરોવરમાંથી અચાનક પાણીનો મોટો જથ્થો બહાર નીકળતાં નદીના જળસ્તરમાં ઝડપથી વધારો થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. નદી કિનારે વસતા લોકોને સંભવિત જોખમથી સાવચેત કરવા માટે રાતભર સાયરનો વગાડવામાં આવી હતી. સાયરનના અવાજ દ્વારા લોકોને તાત્કાલિક સાવચેતી રાખવા અને જરૂરી હોય તો ઘર છોડીને સુરક્ષિત સ્થળે જવા માટે ચેતવણી આપવામાં આવી હતી. આવી કુદરતી આપત્તિમાં પાણીનો પ્રવાહ અચાનક વધી શકે છે, જેના કારણે નદીના કિનારે આવેલા નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો માટે જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. તેથી સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર દ્વારા લોકોને ચેતવણીનું પાલન કરવા અને અફવાઓથી દૂર રહી સત્તાવાર સૂચનાઓને અનુસરવા જણાવવામાં આવ્યું છે.

પરિસ્થિતિની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતના પશ્ચિમ બંગાળમાં રાહત અને બચાવ કામગીરી માટેની તૈયારીઓ શરૂ કરવામાં આવી છે. રાષ્ટ્રીય આપત્તિ પ્રતિભાવ દળ એટલે કે NDRF અને રાજ્ય આપત્તિ પ્રતિભાવ દળ એટલે કે SDRFની ટીમોને સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં તૈનાત કરવામાં આવી છે. ખાસ કરીને તુફાનગંજ અને બોક્સીરહાટ જેવા વિસ્તારોમાં બચાવ ટુકડીઓને તૈયાર રાખવામાં આવી છે, જેથી પાણીનું સ્તર વધે અથવા કોઈ વિસ્તારમાં પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાય તો તાત્કાલિક મદદ પહોંચાડી શકાય. રાહત ટુકડીઓ દ્વારા પરિસ્થિતિનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે અને જરૂરી સાધનો સાથે ટીમોને સજ્જ રાખવામાં આવી છે. સંભવિત અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને સલામત સ્થળે પહોંચાડવા માટે સ્થાનિક તંત્ર પણ કામગીરી કરી રહ્યું છે. આપત્તિ સમયે જાનમાલનું નુકસાન ઓછું થાય તે માટે આગોતરી તૈયારી અને ઝડપી સ્થળાંતરને મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે.

પશ્ચિમ બંગાળના વન મંત્રી મનોજ કુમાર ઉરાંવે સોશિયલ મીડિયા મારફતે વીડિયો સંદેશ જાહેર કરીને સંકોશ નદીના કિનારે રહેતા લોકોને ખાસ અપીલ કરી છે. તેમણે લોકોને પોતાના ઘરો તાત્કાલિક ખાલી કરીને સુરક્ષિત અને ઊંચાણવાળા સ્થળોએ પહોંચી જવા જણાવ્યું છે. નદીના જળસ્તરમાં વધારો થવાની સંભાવનાને કારણે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો માટે જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. તેથી કોઈપણ પ્રકારની બેદરકારી ન રાખવા અને તંત્ર દ્વારા આપવામાં આવતી સૂચનાઓનું પાલન કરવા અપીલ કરવામાં આવી છે. સ્થળાંતર દરમિયાન જરૂરી દસ્તાવેજો, દવાઓ, પીવાનું પાણી અને બાળકો તથા વૃદ્ધોની જરૂરિયાતની વસ્તુઓ સાથે રાખવા જેવી સાવચેતી પણ ઉપયોગી બની શકે છે. સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર દ્વારા લોકોને સલામત સ્થળે પહોંચાડવા માટે જરૂરી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી હોવાની માહિતી આપવામાં આવી છે. હાલ લોકોની સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપીને કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી રહી છે.

ભારત સરકાર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી એડવાઈઝરી મુજબ, ભૂતાનના ઉપરવાસમાં આવેલા પુનાત્સાંગછૂ નદી વિસ્તારમાં અચાનક પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાવાને કારણે પાણી ભારત તરફ આગળ વધવાની આશંકા છે. ભારતમાં પ્રવેશ્યા બાદ આ નદી સંકોશ નદી તરીકે ઓળખાય છે. અહેવાલમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, ઉપરવાસમાંથી નીકળેલો પાણીનો પ્રવાહ ભારતીય સીમા સુધી પહોંચવામાં આશરે 6થી 8 કલાકનો સમય લાગી શકે છે. આ સમયગાળાને ધ્યાનમાં રાખીને સરહદી વિસ્તારોમાં ખાસ સતર્કતા રાખવામાં આવી રહી છે. પશ્ચિમ બંગાળના અલીપુરદ્વાર અને જલપાઈગુડી સહિત ઉત્તર બંગાળના વિસ્તારોમાં તંત્ર દ્વારા સ્થિતિ પર નજર રાખવામાં આવી રહી છે. આસામના ધુબરી જિલ્લામાં પણ સંભવિત પૂરની અસરને ધ્યાનમાં રાખીને લોકોને સાવચેત રહેવા જણાવાયું છે. નદીના પાણીના સ્તરમાં થતા ફેરફારો પર સતત નજર રાખવી અને જરૂર પડ્યે તાત્કાલિક સ્થળાંતર કરવું હાલની પરિસ્થિતિમાં અત્યંત જરૂરી બન્યું છે.

શિંતાફૂ સરોવરને ભૂતાનની અત્યંત જોખમી ગ્લેશિયર ઝીલોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. મળતી માહિતી મુજબ, આ સરોવર ભૂતાનની 17 જોખમી ગ્લેશિયર ઝીલો પૈકીનું એક છે. હિમાલયના ઊંચા પર્વતીય વિસ્તારોમાં બરફ પીગળવાથી આવી ઝીલોનું નિર્માણ થાય છે. સમય જતાં સરોવરમાં પાણીનો જથ્થો વધે છે અને તેની આસપાસ રહેલો કુદરતી બંધ અથવા બરફ-માટીનો અવરોધ નબળો પડે તો અચાનક તૂટી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સરોવરમાં ભરાયેલું વિશાળ પ્રમાણમાં પાણી એકસાથે બહાર નીકળે છે અને નીચેના વિસ્તારોમાં ભારે પૂર સર્જી શકે છે. આ પ્રકારની ઘટનાને GLOF કહેવામાં આવે છે. હિમાલય ક્ષેત્રમાં હવામાન પરિવર્તન અને વધતા તાપમાનને કારણે ગ્લેશિયરો પીગળવાની પ્રક્રિયા અંગે નિષ્ણાતો લાંબા સમયથી ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. જોકે, આ ચોક્કસ ઘટનાના કારણો અને નુકસાન અંગે અંતિમ વિગતો સત્તાવાર તપાસ અને મૂલ્યાંકન બાદ જ સ્પષ્ટ થઈ શકશે.

ભૂતાનમાં શિંતાફૂ સરોવર ફાટવાની ઘટના બાદ ભારતના સરહદી વિસ્તારોમાં તંત્રની સક્રિયતા વધી ગઈ છે. પશ્ચિમ બંગાળ અને આસામના સંભવિત અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં લોકોને સાવચેત રહેવા, નદીના કિનારે જવાનું ટાળવા અને સત્તાવાર ચેતવણીઓનું પાલન કરવા જણાવવામાં આવી રહ્યું છે. NDRF અને SDRFની ટીમો તૈનાત હોવાથી જરૂરિયાત ઊભી થાય તો રાહત અને બચાવ કામગીરી ઝડપથી હાથ ધરી શકાય તેવી તૈયારી રાખવામાં આવી છે. ખાસ કરીને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા પરિવારોને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવાની કામગીરીને મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે. હાલ સૌથી મોટો પડકાર પાણીના પ્રવાહની દિશા, ઝડપ અને જળસ્તરમાં થતા ફેરફારો પર નજર રાખવાનો છે. ભૂતાનમાં સર્જાયેલી આ કુદરતી ઘટના ભારતના સરહદી વિસ્તારો માટે પણ ચિંતાનો વિષય બની છે. આગામી કલાકોમાં નદીના પાણીની સ્થિતિ અને તંત્ર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવતી નવી સૂચનાઓ પર સૌની નજર રહેશે.