મારું શહેર બોટલ એ જ, જથ્થો એ જ... તો કિંમતમાં કેમ ફેર?

 SMC ગાંધીનગરની રેડમાં મુદ્દામાલના મૂલ્યાંકનનો તફાવત ચર્ચામાં
રૂ.૫ લાખના જથ્થાની ગણતરી રૂ.૮.૨૫ લાખ સુધી પહોંચે છે તેવો દાવો

ગુજરાતમાં દારૂબંધીના અમલ વચ્ચે પોલીસ અને સ્ટેટ મોનિટરિંગ સેલ એટલે કે SMC દ્વારા ગેરકાયદેસર દારૂના જથ્થા સામે દરોડા અને કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે. આવી કાર્યવાહીમાં દારૂનો જથ્થો ઝડપાયા બાદ માત્ર જપ્તી જ નહીં, પરંતુ મુદ્દામાલની કિંમત કેટલી દર્શાવવામાં આવે છે તે પણ મહત્વનો મુદ્દો બને છે. હાલમાં સ્થાનિક પોલીસ અને SMC ગાંધીનગરની કાર્યવાહી દરમિયાન એકસરખા દારૂના જથ્થાના મૂલ્યાંકનમાં તફાવત હોવાનો દાવો ચર્ચામાં આવ્યો છે. આ તફાવતને કારણે એક જ જથ્થાની કાગળ પર દર્શાવાતી કિંમત અલગ-અલગ જોવા મળે છે તેવી રજૂઆત કરવામાં આવી રહી છે.

આ દાવા મુજબ, જો સ્થાનિક પોલીસ દ્વારા આશરે રૂ.૫ લાખની કિંમતનો વિદેશી દારૂ ઝડપવામાં આવે તો FIR અને સંબંધિત કાગળોમાં મુદ્દામાલની કિંમત રૂ.૫ લાખ આસપાસ દર્શાવવામાં આવે છે. બીજી તરફ, એ જ પ્રકારનો અથવા સમાન જથ્થાનો દારૂ SMC ગાંધીનગરની ટીમ દ્વારા ઝડપી પાડવામાં આવે ત્યારે તેમાં ટેક્સ અને VAT સહિતની ગણતરી જોડાતી હોવાનો દાવો છે. આ પદ્ધતિથી રૂ.૫ લાખની મૂળ કિંમતમાં આશરે ૬૫ ટકા જેટલો વધારો ગણવામાં આવે તો કાગળ પર તેની કિંમત રૂ.૮.૨૫ લાખ સુધી પહોંચી શકે છે. જોકે, આવી ગણતરી કયા ચોક્કસ નિયમ, સરકારી પરિપત્ર અથવા મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ હેઠળ કરવામાં આવે છે તે બાબત સત્તાવાર રીતે સ્પષ્ટ થવી જરૂરી છે.

મુદ્દામાલની કિંમત નક્કી કરવાની પદ્ધતિમાં સ્થાનિક પોલીસ અને SMC વચ્ચેનો આ તફાવત હવે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. રજૂઆત મુજબ સ્થાનિક પોલીસ દારૂની બોટલ પર દર્શાવાતી કિંમત, સંબંધિત રાજ્યની બેઝ પ્રાઈઝ અથવા અગાઉના કેસોમાં ઉપયોગમાં લેવાતા દરને આધારે મુદ્દામાલનું મૂલ્યાંકન કરતી હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. બીજી તરફ SMC દ્વારા દારૂ જે રાજ્યમાંથી આવ્યો હોય ત્યાં લાગુ પડતા સરકારી ટેક્સ, એક્સાઈઝ ડ્યૂટી તથા અન્ય કરવેરાની ગણતરીને ધ્યાનમાં લેવામાં આવતી હોવાની વાત કરવામાં આવી રહી છે. આ બંને પદ્ધતિઓમાં કઈ રીતે અને કયા દસ્તાવેજોના આધારે અંતિમ કિંમત નક્કી થાય છે તે અંગે સત્તાવાર સ્પષ્ટતા મહત્વપૂર્ણ બની રહે છે.

આ તફાવતને સરળ ગણિતથી સમજીએ તો, રૂ.૫ લાખના મુદ્દામાલ પર કોઈ વધારાની ગણતરી ન કરવામાં આવે તો કાગળ પર તેની કિંમત રૂ.૫ લાખ જ રહે છે. પરંતુ જો મૂળ કિંમત પર ૬૫ ટકા ટેક્સ અથવા VAT ઉમેરવામાં આવે તો રૂ.૫ લાખના ૬૫ ટકા એટલે રૂ.૩.૨૫ લાખનો વધારો થાય છે. પરિણામે કુલ કિંમત રૂ.૮.૨૫ લાખ થાય છે. એટલે કે એક જ મૂળ કિંમતમાં રૂ.૩.૨૫ લાખનો તફાવત જોવા મળે છે. અહીં ખાસ ધ્યાનમાં રાખવાની બાબત એ છે કે VAT, એક્સાઈઝ અથવા અન્ય કરની ગણતરી કયા કાયદા અને કયા અધિકૃત દર પ્રમાણે લાગુ પડે છે તેના આધારે અંતિમ મૂલ્યાંકન બદલાઈ શકે છે.

મુદ્દામાલની કિંમતમાં આવો તફાવત માત્ર આંકડાકીય બાબત પૂરતો મર્યાદિત રહેતો નથી, પરંતુ કાયદાકીય અને વહીવટી દૃષ્ટિએ પણ પ્રશ્નો ઊભા કરી શકે છે. એક જ પ્રકારના માલ માટે અલગ-અલગ સરકારી એજન્સીઓ અલગ મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ અપનાવે તો તેની પાછળનું કારણ સ્પષ્ટ હોવું જરૂરી બને છે. ખાસ કરીને FIR, પંચનામું, જપ્તી રિપોર્ટ અને કોર્ટ સમક્ષ રજૂ થતા દસ્તાવેજોમાં મુદ્દામાલની કિંમત એકસરખા અને સ્પષ્ટ માપદંડથી નક્કી થાય તે બાબત મહત્વપૂર્ણ છે. કારણ કે કાગળ પર દર્શાવાતી કિંમત કેસના આંકડાકીય વર્ણનનો એક ભાગ બને છે.

આ મુદ્દે કેટલાક મહત્વના સવાલો પણ સામે આવી રહ્યા છે. જો દારૂનો જથ્થો, બ્રાન્ડ અને બોટલોની સંખ્યા સમાન હોય તો અલગ-અલગ સરકારી એજન્સીઓ દ્વારા તેની કિંમત નક્કી કરવાની પદ્ધતિમાં તફાવત કેમ રહે છે? શું સમગ્ર રાજ્યમાં મુદ્દામાલના મૂલ્યાંકન માટે એકસરખા અને સ્પષ્ટ ધોરણો હોવા જોઈએ? તેમજ જો ટેક્સ અને અન્ય સરકારી ચાર્જને મુદ્દામાલની કિંમતમાં સામેલ કરવામાં આવે છે, તો તેની ગણતરી માટે કયો અધિકૃત આધાર માન્ય ગણાય? આવા પ્રશ્નોના જવાબ સત્તાવાર માર્ગદર્શિકા, કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને સંબંધિત વિભાગની સ્પષ્ટતા પરથી જ નક્કી થઈ શકે છે.

એક જ રાજ્યમાં દારૂબંધીના કાયદાના અમલ માટે કાર્યરત સ્થાનિક પોલીસ અને SMC જેવી એજન્સીઓ દ્વારા ઝડપવામાં આવતા મુદ્દામાલના મૂલ્યાંકન અંગે ચર્ચા થવી એ વહીવટી પારદર્શિતા માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે. રૂ.૫ લાખ અને રૂ.૮.૨૫ લાખના ઉદાહરણથી દેખાતો તફાવત ૬૫ ટકા વધારાની ગણતરી પર આધારિત છે, પરંતુ વાસ્તવિક કેસમાં અંતિમ કિંમત સંબંધિત કાયદા, સરકારી દર, ટેક્સ અને સત્તાવાર મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ પ્રમાણે જ નક્કી થવી જોઈએ. તેથી સમગ્ર રાજ્યમાં એકસરખા ધોરણો, સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા અને પારદર્શક મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ અંગે સ્પષ્ટતા થાય તો આવા તફાવતને લઈને ઊભા થતા પ્રશ્નોનું નિરાકરણ લાવવામાં મદદ મળી શકે છે.