શ્રી ભગવાન કહે છે: "હે દેવી! હવે હું સર્વ લોકોમાં પૂજનીય એવા શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના પાંચમા અધ્યાયનું માહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં કહું છું. તું એકાગ્ર ચિત્તે તેને સાંભળ."

પિંગળ બ્રાહ્મણ અને અરૂણાની કથા

મદ્ર દેશમાં પુરુકુત્સપુર નામનું એક નગર હતું. ત્યાં પિંગળ નામનો એક બ્રાહ્મણ રહેતો હતો. તે પવિત્ર અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મેલો હોવા છતાં તેણે વેદ-શાસ્ત્રોના અભ્યાસનો ત્યાગ કરીને નૃત્ય, સંગીત અને ઢોલવાદનમાં મન લગાવ્યું. પોતાની કળાના કારણે તેને રાજદરબારમાં સ્થાન મળ્યું, પરંતુ ધીમે-ધીમે તે અહંકારી અને દુર્ગુણી બની ગયો. રાજા સમક્ષ અન્ય લોકોની નિંદા કરવી અને પરસ્ત્રીસંગમાં આસક્ત રહેવું તેની આદત બની ગઈ.

પિંગળની પત્ની અરૂણા પણ દુર્ગુણી હતી. તે અન્ય પુરુષો સાથે સંબંધ રાખવા ઇચ્છતી હતી અને પોતાના પતિને માર્ગનો અવરોધ માનતી હતી. એક રાત્રે તેણે સૂતા પતિની હત્યા કરી અને મૃતદેહને ઘરમાં જ દાટી દીધો.

મૃત્યુ પછી પિંગળે નરકની યાતનાઓ ભોગવી અને પછી ગીધ તરીકે જન્મ લીધો. અરૂણાએ પણ પોતાના પાપોના પરિણામે ભયંકર રોગ સહન કર્યા બાદ નરક ભોગવી અને પછી પોપટી તરીકે જન્મ લીધો.

પૂર્વજન્મનો વેર અને અદભુત ઘટના

એક દિવસ પોપટી દાણા ચણી રહી હતી ત્યારે ગીધ તરીકે જન્મેલો પિંગળ ત્યાં આવી પહોંચ્યો. પૂર્વજન્મના વેરને યાદ કરીને તેણે પોપટી પર હુમલો કર્યો. ઘાયલ પોપટી બચવા માટે નજીકમાં પડેલી પાણીથી ભરેલી એક મહાત્માની ખોપરીમાં જઈ પડી. ગીધે ફરી હુમલો કરતાં પોપટીનું ત્યાં જ મૃત્યુ થયું. એ જ સમયે એક શિકારીએ ગીધને પણ બાણ મારી દીધો અને તે પણ એ જ પાણીમાં પડી મૃત્યુ પામ્યો.

યમરાજાનું રહસ્યમય નિવેદન

યમદૂત બંનેને યમલોકમાં લઈ ગયા. પોતાના ભયંકર પાપોને યાદ કરીને તેઓ ડરી ગયા. પરંતુ યમરાજાએ તેમના કર્મોનું અવલોકન કર્યા પછી આશ્ચર્યજનક નિર્ણય આપ્યો. તેમણે બંનેને ઉત્તમ લોકમાં જવાની આજ્ઞા આપી.

બંનેએ આશ્ચર્યથી પૂછ્યું:

"હે ધર્મરાજ! અમે તો અસંખ્ય પાપો કર્યા હતા, તો અમને આટલું ઉત્તમ ફળ કેમ મળ્યું?"

યમરાજાએ કહ્યું:

ગંગાના કિનારે વટ નામના એક બ્રહ્મજ્ઞાની સંત નિવાસ કરતા હતા. તેઓ દરરોજ નિયમપૂર્વક શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના પાંચમા અધ્યાયનો પાઠ અને જપ કરતા હતા. ગીતા પાઠના પ્રભાવથી તેમનું સમગ્ર શરીર પવિત્ર બની ગયું હતું. તેમના અવસાન પછી તેમની ખોપરીમાં રહેલા પાણીના સ્પર્શથી તમારા તમામ પાપો નષ્ટ થઈ ગયા. તેથી હવે તમે બંને વૈકુંઠ ધામ જવાના અધિકારી બન્યા છો.

આ સાંભળીને બંનેએ યમરાજાને પ્રણામ કર્યા અને દિવ્ય વિમાનમાં બેસીને વૈકુંઠધામ ગયા.

પાંચમા અધ્યાય – કર્મસંન્યાસ યોગનો મુખ્ય સંદેશ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનો પાંચમો અધ્યાય "કર્મસંન્યાસ યોગ" તરીકે ઓળખાય છે. તેનો મુખ્ય ઉપદેશ એ છે કે:

• અનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં મનને સમભાવમાં રાખવું.
• સુખમાં અહંકાર અને દુઃખમાં નિરાશા ન રાખવી.
• રાગ અને દ્વેષનો ત્યાગ કરવો.
• ફળની આસક્તિ છોડીને નિષ્કામ ભાવથી કર્મ કરવું.
• દરેક જીવમાં એક જ પરમાત્માનું દર્શન કરવું.
• મન, ઇન્દ્રિયો અને બુદ્ધિ પર સંયમ રાખવો.
• ઇચ્છા, ભય અને ક્રોધનો ત્યાગ કરીને મોક્ષમાર્ગે આગળ વધવું.

અધ્યાયના મુખ્ય ઉપદેશ

• જે કોઈનો દ્વેષ કરતો નથી અને કોઈ ભૌતિક વસ્તુની આકાંક્ષા રાખતો નથી, તે જ સાચો સંન્યાસી છે.
• નિષ્કામ કર્મયોગી કર્મ કરતાં હોવા છતાં કર્મના બંધનમાં બંધાતો નથી.
• પરમાત્માને સમર્પિત ભાવથી કરેલું દરેક કાર્ય મનુષ્યને પવિત્ર બનાવે છે.
• જ્ઞાની પુરુષ બ્રાહ્મણ, ગાય, હાથી, કૂતરો અને ચાંડાલમાં પણ સમાન પરમાત્માનું દર્શન કરે છે.
• કમળનું પાન જેમ પાણીમાં રહીને પણ પાણીથી અલિપ્ત રહે છે, તેમ નિષ્કામ કર્મયોગી પાપથી અલિપ્ત રહે છે.
• આત્મજ્ઞાની જાણે છે કે "ઇન્દ્રિયો પોતાના વિષયોમાં કાર્ય કરે છે, હું કર્તા નથી."

આધ્યાત્મિક સંદેશ

પાંચમા અધ્યાયનો સાર એ છે કે નિષ્કામ કર્મ, સમભાવ, આત્મજ્ઞાન અને પરમાત્મા પ્રત્યેની ભક્તિ મનુષ્યને જન્મ-મરણના બંધનમાંથી મુક્તિ તરફ લઈ જાય છે. જે વ્યક્તિ પોતાના તમામ કર્મો ભગવાનને અર્પણ કરીને ફળની ઇચ્છા છોડે છે, તે જીવનમાં શાંતિ, આનંદ અને અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના આ અધ્યાયનું શ્રવણ, પાઠ અને મનન આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે અત્યંત કલ્યાણકારી માનવામાં આવે છે.