મારું શહેર ગીર સોમનાથમાં જળસંકટના ગંભીર એંધાણ: 24 વર્ષમાં ત્રીજી વખત હિરણ-2 ડેમ ખાલી, ઉદ્યોગોને 50 ટકા પાણી કાપની ચેતવણી.

ગીર સોમનાથ જિલ્લામાં આ વર્ષે અપેક્ષા મુજબ વરસાદ ન પડતાં સમગ્ર પંથકમાં જળસંકટના ગંભીર સંકેતો દેખાવા લાગ્યા છે. સપ્ટેમ્બર મહિનાનું પ્રથમ સપ્તાહ પૂર્ણ થઈ ગયું હોવા છતાં ચોમાસું હજુ સુધી સંતોષકારક રહ્યું નથી. ખાસ કરીને વેરાવળ, પ્રભાસ પાટણ, તાલાળા, ગીર-ગઢડા અને આસપાસના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં વરસાદની મોટી ખોટ અનુભવાઈ રહી છે. પરિણામે માત્ર પીવાના પાણીની જ નહીં પરંતુ ખેતી, પશુપાલન અને સ્થાનિક ઉદ્યોગો પર પણ સંકટના વાદળો ઘેરાઈ રહ્યા છે. જો આગામી દિવસોમાં સારો પાછોતરો વરસાદ નહીં પડે તો ગીર સોમનાથ જિલ્લો આગામી ઉનાળા પહેલાં જ ગંભીર પાણીની તંગીનો સામનો કરી શકે છે. પાણીના ઘટતા જથ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને વહીવટી તંત્ર પણ હવે આગોતરા આયોજનમાં લાગી ગયું છે.

જિલ્લાના મુખ્ય જળસ્ત્રોતોની હાલની સ્થિતિ ચિંતાજનક માનવામાં આવી રહી છે. હિરણ-1 ડેમમાં માત્ર 28.65 ટકા, હિરણ-2માં 20.92 ટકા, સિંગોડા ડેમમાં 36.86 ટકા, મચ્છુન્દ્રીમાં 47.92 ટકા અને રાવલ ડેમમાં 96.38 ટકા પાણીનો જથ્થો બચ્યો છે. ખાસ કરીને હિરણ-2 ડેમની સ્થિતિ સૌથી વધુ ચિંતાજનક છે. તંત્રના અંદાજ મુજબ હાલનો જળસંગ્રહ મહત્તમ 31 ડિસેમ્બર 2026 સુધી જ ચાલે તેવી શક્યતા છે. બીજી તરફ હિરણ-1 ડેમ પણ વર્ષના અંત સુધી જ પાણી પૂરી પાડી શકે તેવી સ્થિતિમાં છે. જોકે ઊના અને ગીર-ગઢડા વિસ્તાર માટે મહત્વના મચ્છુન્દ્રી અને રાવલ ડેમમાં હાલની સ્થિતિ થોડો રાહતનો શ્વાસ અપાવે છે અને આ ડેમોનું પાણી જુલાઈ 2027 સુધી ઉપયોગમાં રહી શકે તેવી શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

પાણીની આવનારી અછતને ધ્યાનમાં રાખીને વહીવટી તંત્રે અત્યારથી જ ઉદ્યોગોને ચેતવણી આપી દીધી છે. હિરણ-2 ડેમ પર આધારિત ઉદ્યોગોને 50 ટકા પાણી કાપ લાગુ કરવાની આગોતરી જાણ કરવામાં આવી છે. તેનો સીધો અસર સ્થાનિક ઔદ્યોગિક એકમો પર પડી શકે છે. અનેક ઉદ્યોગોને હવે પાણીના ઉપયોગમાં બચત કરવી પડશે અથવા વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો શોધવા પડશે. જો વરસાદની સ્થિતિમાં સુધારો નહીં થાય તો આગામી મહિનાઓમાં પાણીનો કાપ વધુ કડક પણ બની શકે છે. ઉદ્યોગો ઉપરાંત હોટલ, હોસ્પિટાલિટી અને અન્ય વ્યવસાયોને પણ પાણીના મર્યાદિત ઉપયોગ માટે તૈયાર રહેવું પડશે.

આ સ્થિતિ માત્ર એક વર્ષનો પ્રશ્ન નથી પરંતુ છેલ્લા બે દાયકામાં સર્જાતી જળ પરિસ્થિતિ તરફ પણ ધ્યાન દોરે છે. વર્ષ 1959માં બનેલો કમલેશ્વર ડેમ અત્યાર સુધીમાં કુલ 27 વખત ઓવરફ્લો થયો છે, પરંતુ આ વર્ષે તે છલકાયો નથી. છેલ્લે 2012માં પણ કમલેશ્વર ડેમ ઓવરફ્લો થયો નહોતો, અને હવે ફરી એવી જ સ્થિતિ સર્જાઈ છે. બીજી તરફ હિરણ-2 ડેમ છેલ્લા 24 વર્ષમાં ત્રીજી વખત ગંભીર રીતે ખાલી થવાની સ્થિતિમાં પહોંચ્યો છે. અગાઉ વર્ષ 2002-03 અને 2012-13 દરમિયાન પણ ડેમ પૂરતો ભરાયો નહોતો. હવે 2026માં ફરી એ જ ચિત્ર સામે આવતા પાણીના સંચાલન અને વરસાદના બદલાતા સ્વરૂપ અંગે નવી ચિંતાઓ ઊભી થઈ છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ પરિસ્થિતિ માત્ર ઓછા વરસાદનું પરિણામ નથી પરંતુ જળસંચય અને પાણીના અસરકારક સંચાલન પર પણ વધુ ધ્યાન આપવાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.

જિલ્લાના વિવિધ તાલુકાઓમાં પડેલા વરસાદના આંકડા પણ ચિંતાજનક છે. ગીર-ગઢડામાં માત્ર 288 મીમી, તાલાળામાં 374 મીમી, પાટણ-વેરાવળમાં 617 મીમી, સુત્રાપાડામાં 666 મીમી, કોડીનારમાં 428 મીમી અને ઊનામાં 514 મીમી વરસાદ નોંધાયો છે. આ તમામ આંકડા ગયા વર્ષની સરખામણીએ નોંધપાત્ર રીતે ઓછા છે. ખાસ કરીને ગીર-ગઢડા અને તાલાળા જેવા વિસ્તારોમાં વરસાદની ભારે ખોટના કારણે ખેડૂતોમાં ચિંતા વધી છે. જો ચોમાસાના અંતિમ દિવસોમાં સારો વરસાદ નહીં પડે તો ખરીફ પાકને નુકસાન પહોંચવાની સાથે પશુઓ માટે ચારો અને પીવાના પાણીની સમસ્યા પણ વધુ ગંભીર બની શકે છે.

ખેતી અને પશુપાલન ગીર સોમનાથ જિલ્લાના અર્થતંત્રનો મુખ્ય આધાર છે. પાણીની અછતના કારણે ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે પૂરતું પાણી નહીં મળે તો મગફળી, કપાસ, તલ અને અન્ય પાકના ઉત્પાદન પર સીધી અસર પડશે. બીજી તરફ પશુપાલકો માટે પણ ઘાસચારો અને પાણીની ઉપલબ્ધિ મોટો પડકાર બની શકે છે. ગામડાઓમાં પીવાના પાણી માટે ટેન્કરો પર નિર્ભર રહેવાની સ્થિતિ સર્જાય તેવી પણ આશંકા વ્યક્ત થઈ રહી છે. જો સમયસર વરસાદ નહીં આવે તો આગામી ઉનાળામાં પાણીના વિતરણ માટે વધુ કડક નિયંત્રણો લાદવાની ફરજ પડી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સરકાર અને સ્થાનિક તંત્ર માટે પાણીનું આયોજન સૌથી મોટો પડકાર બનશે.

એકંદરે, ગીર સોમનાથ જિલ્લો હાલમાં પાણીના સંકટના અત્યંત સંવેદનશીલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. હિરણ-2 ડેમનું 24 વર્ષમાં ત્રીજી વખત ગંભીર રીતે ખાલી થવું માત્ર એક આંકડો નથી પરંતુ સમગ્ર પ્રદેશ માટે ચેતવણી સમાન છે. ઉદ્યોગોને 50 ટકા પાણી કાપની આગોતરી સૂચના, ખેડૂતોમાં વધતી ચિંતા અને ઘટતા જળસ્ત્રોતો સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે જો આગામી દિવસોમાં પાછોતરો વરસાદ નહીં પડે તો પરિસ્થિતિ વધુ વિકટ બની શકે છે. હવે વરસાદ પર આશા રાખવાની સાથે જળસંચય, પાણીનો કરકસરભર્યો ઉપયોગ અને લાંબા ગાળાના જળવ્યવસ્થાપન પર ગંભીરતાથી કામ કરવાની જરૂરિયાત પહેલાં કરતાં વધુ સ્પષ્ટ બની છે.