ટેક્નોલોજી ગુજરાતમાં અનાજ ખરીદીમાં AIની એન્ટ્રી: હવે ટેકનોલોજીથી થશે ગુણવત્તાની ચકાસણી, ખેડૂતો અને ગ્રાહકોને મળશે વધુ પારદર્શક સેવા.
ગુજરાત સરકાર હવે અનાજ ખરીદી અને જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થામાં આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને પારદર્શકતા અને ગુણવત્તા વધારવાના પ્રયાસો કરી રહી છે. રાજ્યમાં મિનિમમ સપોર્ટ પ્રાઈસ (MSP) યોજના હેઠળ ખરીદાતા અનાજ માટે હવે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત ગ્રેઈન એનાલાઈઝરનો ઉપયોગ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. ખરિફ માર્કેટિંગ સીઝન KMS-2025-26 દરમિયાન ડાંગરની ખરીદી માટે આ ટેકનોલોજીનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તરીકે અમલ કરવામાં આવ્યો છે. સરકારનું માનવું છે કે AI ટેકનોલોજી દ્વારા અનાજની ગુણવત્તાની ચકાસણી વધુ ઝડપી, પારદર્શક અને વિશ્વસનીય બનશે. સાથે જ ખેડૂતોને યોગ્ય ગ્રેડિંગ મળશે અને અંતે જાહેર વિતરણ પ્રણાલી દ્વારા લાભાર્થીઓ સુધી વધુ સારી ગુણવત્તાનું અનાજ પહોંચશે. આ પહેલને રાજ્યમાં ટેકનોલોજી આધારિત કૃષિ વ્યવસ્થાપન તરફનું મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
ગુજરાત રાજ્ય નાગરિક પુરવઠા નિગમના જણાવ્યા મુજબ, અમદાવાદ, મહિસાગર, આણંદ અને પંચમહાલ એમ ચાર જિલ્લાઓના કુલ 10 ખરીદ કેન્દ્રો પર AI આધારિત ગ્રેઈન એનાલાઈઝર મશીનો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. આ પ્રોજેક્ટ માટે Upjao Agrotech Pvt. Ltd., ગાંધીનગરની મદદ લેવામાં આવી છે. આ ચાર જિલ્લાઓમાં ખેડૂતોનો સારો પ્રતિસાદ જોવા મળ્યો છે. નોંધાયેલા ખેડૂતોની સંખ્યામાં મહિસાગરના લુણાવાડા અને સંતરામપુર, આણંદના ખંભાત અને બોરસદ, અમદાવાદના ધોળકા, બાવળા, વિરમગામ અને સાણંદ તેમજ પંચમહાલના ગોધરા અને શહેરા કેન્દ્રોનો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ કેન્દ્રો પર મળીને 13,334થી વધુ ખેડૂતોની નોંધણી થઈ છે, જે દર્શાવે છે કે ખેડૂતો પણ નવી ટેકનોલોજી સાથે જોડાવા માટે આગળ આવી રહ્યા છે.
આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ દરમિયાન AI આધારિત મશીનો દ્વારા કુલ 6,191 ડાંગરના સેમ્પલ્સની તપાસ કરવામાં આવી હતી. તપાસ દરમિયાન 3,379 સેમ્પલ્સ Grade-A તરીકે અને 2,812 સેમ્પલ્સ Common Grade તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે કુલ 341 સેમ્પલ્સ રિજેક્ટ કરવામાં આવ્યા હતા. રસપ્રદ બાબત એ છે કે ધોળકા ખરીદ કેન્દ્રમાં સૌથી વધુ 24 ટકા રિજેક્શન નોંધાયું હતું, જ્યારે વિરમગામમાં એકપણ સેમ્પલ રિજેક્ટ થયો નહોતો. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે વિવિધ વિસ્તારોમાં અનાજની ગુણવત્તામાં નોંધપાત્ર તફાવત જોવા મળે છે. AI સિસ્ટમ દ્વારા મળતા ચોક્કસ પરિણામો ખરીદી પ્રક્રિયાને વધુ નિષ્પક્ષ બનાવવામાં મદદરૂપ બની રહ્યા છે.
AI ગ્રેઈન એનાલાઈઝર માત્ર બહારથી અનાજ જોીને નિર્ણય લેતું નથી, પરંતુ તે અનેક વૈજ્ઞાનિક માપદંડો પર આધારિત તપાસ કરે છે. આ મશીન દ્વારા Foreign Matter, Damaged અથવા Discoloured Grains, Immature અથવા Shrunken Grains, Admixture અને Moisture જેવી મહત્વપૂર્ણ બાબતોનું ચોક્કસ વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા માટે સતત વીજ પુરવઠો અને દરેક ખરીદ કેન્દ્ર પર એક પ્રશિક્ષિત વ્યક્તિની જરૂર પડે છે. બીજી તરફ, હાલમાં અમલમાં રહેલી થર્ડ પાર્ટી ગ્રેડિંગ પદ્ધતિમાં બે કર્મચારીઓ દ્વારા વૈજ્ઞાનિક સાધનોની મદદથી સેમ્પલિંગ અને ગ્રેડિંગ કરવામાં આવે છે અને તેમાં વીજળીની જરૂર પડતી નથી. બંને પદ્ધતિઓના પોતાના ફાયદા છે, પરંતુ AI ટેકનોલોજી વધુ ઝડપ અને એકરૂપતા સાથે પરિણામ આપી શકે છે.
ગુજરાત રાજ્ય નાગરિક પુરવઠા નિગમ માત્ર અનાજ ખરીદી પૂરતું જ નહીં પરંતુ તેની ગુણવત્તા જાળવવા માટે પણ કડક ધોરણો અપનાવી રહ્યું છે. રાજ્યમાં ઘઉં, ચોખા, ડાંગર, બાજરી, જુવાર, રાગી, તુવેરદાળ, ચણા, ખાદ્ય તેલ, ડબલ ફોર્ટિફાઈડ મીઠું અને ખાંડ જેવી આવશ્યક ચીજવસ્તુઓનું ખરીદ અને વિતરણ કરવામાં આવે છે. ઘઉં અને ચોખાની ખરીદી FCIના ધોરણો મુજબ થાય છે, જ્યારે MSP હેઠળ ખરીદાતા અનાજ માટે કેન્દ્ર સરકારની Uniform Specificationsનું પાલન કરવામાં આવે છે. ખાસ વાત એ છે કે તુવેરદાળ, ચણા, ખાદ્ય તેલ, ખાંડ અને ડબલ ફોર્ટિફાઈડ મીઠા માટે નિગમ દ્વારા FSSAI કરતાં પણ વધુ કડક ગુણવત્તા ધોરણો અમલમાં રાખવામાં આવ્યા છે, જેથી લાભાર્થીઓ સુધી શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાની વસ્તુઓ પહોંચે.
ગુણવત્તા નિયંત્રણ માટે સરકાર દ્વારા બહુસ્તરીય ચકાસણી વ્યવસ્થા પણ અમલમાં છે. તુવેરદાળ અને ચણાની સપ્લાય દરમિયાન ટ્રકોને Single Use Wire Sealથી સીલ કરીને ગોડાઉન સુધી મોકલવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ગોડાઉન મેનેજર દ્વારા સેમ્પલ લેવામાં આવે છે અને રાજ્યની ક્વોલિટી કંટ્રોલ શાખા મારફતે 100 ટકા ક્રોસ વેરિફિકેશન કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં IS:4333 (Part I અને II) 2018 તેમજ IS:2813:2015 જેવી ભારતીય માન્ય પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ કડક ચકાસણીથી ગુણવત્તામાં કોઈ બાંધછોડ ન થાય અને જાહેર વિતરણ પ્રણાલી પર લોકોનો વિશ્વાસ જળવાઈ રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.
એકંદરે, ગુજરાત સરકાર દ્વારા અનાજ ખરીદી અને વિતરણમાં AI ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ રાજ્યની જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થાને વધુ આધુનિક, પારદર્શક અને વિશ્વસનીય બનાવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પહેલ માનવામાં આવી રહી છે. જો આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ સફળ રહેશે તો ભવિષ્યમાં તેને રાજ્યના અન્ય ખરીદ કેન્દ્રો સુધી પણ વિસ્તૃત કરવામાં આવી શકે છે. ટેકનોલોજીના ઉપયોગથી ખેડૂતોને ન્યાયસંગત ગ્રેડિંગ મળશે, અનાજની ગુણવત્તા અંગેના વિવાદોમાં ઘટાડો થશે અને લાભાર્થીઓ સુધી ભેળસેળ રહિત તથા ગુણવત્તાયુક્ત અનાજ પહોંચશે. કૃષિ ક્ષેત્રમાં ડિજિટલ પરિવર્તન અને આધુનિક ટેકનોલોજીનો આ ઉપયોગ માત્ર ખરીદી પ્રક્રિયા સુધારશે નહીં, પરંતુ જાહેર વિતરણ પ્રણાલીને વધુ મજબૂત અને વિશ્વાસપાત્ર બનાવવામાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે.
