વાર્તા ચરણસ્પર્શનો સાચો અર્થ: શ્રદ્ધા, વિનમ્રતા અને આત્મદર્શનનો માર્ગ.

ચરણસ્પર્શનો અર્થ માત્ર કોઈ વ્યક્તિના પગને સ્પર્શ કરવાનો નથી, પરંતુ સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા, સમર્પણ અને વિનમ્રતા સાથે કોઈના સમક્ષ નતમસ્તક થવાનો છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ચરણસ્પર્શને સન્માન, આદર અને આધ્યાત્મિક ભાવનાનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે. પરંતુ તેનો સાચો અર્થ ત્યારે જ સમજાય છે જ્યારે આપણે તેની પાછળ રહેલા આધ્યાત્મિક તત્ત્વને જાણીએ.

એક પ્રસંગ મુજબ, નિરંકારી સંત સુમિત્રાજીના નિવાસસ્થાને સદગુરુ બાબા હરદેવસિંહજી મહારાજ પધાર્યા હતા. આ અવસરે સંતો દ્વારા સદગુરુના ચરણ ધોઈ તેનું ચરણામૃત તૈયાર કરવામાં આવ્યું અને ઉપસ્થિત લોકોને આપવામાં આવતું હતું. કેટલાક લોકોને એવું પણ કહેવામાં આવતું હતું કે આ ચરણામૃત પીવાથી રોગ દૂર થશે અને જીવનની મુશ્કેલીઓ ઓછી થશે.

સદગુરુએ આ દૃશ્ય નિહાળ્યા બાદ સુમિત્રાજીને સમજાવ્યું કે ચરણામૃત એક પવિત્ર અને બહુમૂલ્ય વસ્તુ છે. તેને કોઈના પર દબાણ કરીને કે ડર અથવા લાલચ બતાવીને આપવું યોગ્ય નથી. જે વ્યક્તિ પોતાની શ્રદ્ધાથી તેને સ્વીકારવા તૈયાર હોય તેને જ આપવું જોઈએ, કારણ કે શ્રદ્ધા વગર કોઈ પણ પવિત્ર વસ્તુનું મહત્વ સમજાતું નથી.

આ પ્રસંગ આપણને શીખવે છે કે ચરણામૃતની શક્તિ માત્ર પાણીમાં નથી, પરંતુ તે ભાવમાં છે જેના દ્વારા તે તૈયાર થાય છે. જ્યારે ભક્ત અને ગુરુ બંને પરમાત્માના સ્મરણમાં લીન હોય છે, ત્યારે તેમની શ્રદ્ધા અને પ્રભુપ્રેમથી તે ચરણામૃત પવિત્ર બને છે. તેથી તેની પાછળનો આધાર અંધશ્રદ્ધા નહીં પરંતુ વિશ્વાસ, ભક્તિ અને ઈશ્વરપ્રેમ છે.

નમસ્કાર આત્માને, શરીરને નહીં

સંતવાણીમાં કહેવામાં આવ્યું છે:

"ઝુકતે હૈ વો જિસમે જાન હોતી હૈ, અક્કડ રહેના મુર્દે કી પહેચાન હૈ."

અર્થાત્ જેનામાં જીવન અને ચેતના હોય છે તે જ નમવું જાણે છે, જ્યારે અહંકાર અને કઠોરતા આધ્યાત્મિક મૃત્યુનું પ્રતિક છે.

જ્યારે આપણે કોઈને નમસ્કાર કરીએ છીએ ત્યારે હકીકતમાં આપણે તેના શરીરને નહીં, પરંતુ તેમાં રહેલી દિવ્ય આત્માને પ્રણામ કરીએ છીએ. દરેક જીવમાં પરમાત્માનો અંશ રહેલો છે. તેથી નમસ્કાર એ પરમાત્માના દર્શનનો એક માર્ગ છે.

સંતોએ કહ્યું છે:

"સબ ઘટ મેરા સાંઈયા, સૂની સેજ ન કોઈ."

અર્થાત્ દરેક હૃદયમાં પરમાત્માનો નિવાસ છે. જે વ્યક્તિ આ સત્યને ઓળખે છે તે દરેકમાં ઈશ્વરનું દર્શન કરે છે અને વિનમ્રતાપૂર્વક નમન કરે છે.

ગધેડાની કથા અને અહંકારનો પાઠ

એક પ્રાચીન કથા અનુસાર, એક ગામમાં નવા મંદિરની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા પહેલાં ભગવાનની મૂર્તિનો ભવ્ય વરઘોડો કાઢવામાં આવ્યો. મૂર્તિને શણગારેલા ગધેડા પર બેસાડવામાં આવી. ગામલોકોએ ભગવાન સમજીને ફૂલ ચડાવ્યા, પ્રણામ કર્યા અને દક્ષિણા પણ મૂકી.

આ બધું જોઈને ગધેડાને ભ્રમ થયો કે લોકો તેનો આદર કરી રહ્યા છે. પરંતુ જ્યારે વરઘોડો પૂર્ણ થયો અને ભગવાનની મૂર્તિ મંદિરમાં સ્થાપિત થઈ, ત્યારે ગધેડાને ત્યાંથી દૂર હંકારી દેવામાં આવ્યો.

આ કથા આપણને અહંકારથી બચવાનો સંદેશ આપે છે. જીવનમાં મળતી માન-પ્રતિષ્ઠા, પદ, સન્માન કે લોકપ્રિયતા આપણા વ્યક્તિગત ગુણોથી વધુ પરમાત્માની કૃપા અને સમાજના પ્રેમનું પરિણામ હોઈ શકે છે. જો આપણે તેને પોતાની મહાનતા સમજી લઈએ તો પતન નિશ્ચિત છે.

અહંકાર નહીં, સમર્પણ જરૂરી

સંતોએ ખૂબ સુંદર રીતે કહ્યું છે:

"હમ પૂજારી હૈ રોશની કે, સમજતી હૈ દુનિયા દિયા પૂજતે હૈ."

લોકો દીવાને પૂજે છે એવું લાગે છે, પરંતુ હકીકતમાં તેઓ પ્રકાશને નમન કરે છે. તેવી જ રીતે લોકો વ્યક્તિને નહીં પરંતુ તેમાં રહેલા સદગુણો, ભક્તિ અને પરમાત્માના પ્રકાશને માન આપે છે.

જો કોઈને નમસ્કાર મળવાથી અહંકાર આવે અથવા કોઈને નમવામાં પોતાનો અપમાન લાગે, તો બંને સ્થિતિ આધ્યાત્મિક વિકાસ માટે અવરોધરૂપ છે. સાચી ભક્તિ ત્યારે જ શક્ય બને જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની ઓળખને પરમાત્માના ચરણોમાં સમર્પિત કરી દે.

ગુરુભક્તિનો સાર

સંતવાણીમાં કહેવામાં આવ્યું છે:

"મિટા દે અપની હસ્તી કો અગર કુછ મર્તબા ચાહે, કે દાના ખાક મેં મિલકર ગુલ-એ-ગુલઝાર હોતા હૈ."

અર્થાત્ બીજ જ્યારે પોતાની ઓળખ ગુમાવીને માટીમાં ભળી જાય છે ત્યારે જ તે સુંદર ફૂલ બની ખીલે છે. તેવી જ રીતે મનુષ્ય જ્યારે પોતાના અહંકારનો ત્યાગ કરે છે ત્યારે જ આધ્યાત્મિક રીતે વિકસે છે.

ચરણસ્પર્શનો સાચો અર્થ કોઈ વ્યક્તિની મહાનતા વધારવો નથી, પરંતુ પોતાના અંદરના અહંકારને ઓગાળીને વિનમ્રતા, શ્રદ્ધા અને પરમાત્મા પ્રત્યેના સમર્પણને વિકસાવવાનો છે. સાચી ભક્તિ એ જ છે કે દરેક જીવમાં પરમાત્માનું દર્શન કરીએ, નમ્રતાપૂર્વક જીવન જીવીએ અને મળતા સન્માનને પોતાની નહીં પરંતુ ઈશ્વરની કૃપા માનીએ. ત્યારે જ ચરણસ્પર્શ અને નમસ્કારની પરંપરા પોતાના સાચા અર્થમાં સાર્થક બને છે.

આલેખનઃ

વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી