વાર્તા કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે : કર્મ, કર્મબંધન અને અકર્મનો સાચો માર્ગ.

ભગવદ ગીતાનું પ્રસિદ્ધ વચન "કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન" માત્ર એક શ્લોક નથી, પરંતુ સમગ્ર જીવન જીવવાની દિશા દર્શાવતું અમૂલ્ય સૂત્ર છે. આપણે રોજિંદા જીવનમાં "કર્મ" શબ્દનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, પરંતુ ભાગ્યે જ ક્યારેય વિચારીએ છીએ કે કર્મ શું છે, કર્મ કોણ કરે છે, કર્મનું ફળ કેવી રીતે મળે છે અને કર્મબંધનમાંથી મુક્તિ કેવી રીતે શક્ય બને છે. સામાન્ય રીતે આપણે કર્મનો અર્થ માત્ર કોઈ શારીરિક કાર્ય કરવો એવો સમજીએ છીએ, પરંતુ વાસ્તવમાં કર્મ માત્ર હાથ-પગથી કરવામાં આવતી ક્રિયાઓ પૂરતું સીમિત નથી. આપણા વિચારો, ભાવનાઓ, ઈચ્છાઓ, વાણી અને મનમાં સતત ચાલતી પ્રક્રિયાઓ પણ કર્મ જ છે. માનવ જીવનની દરેક ક્ષણ કર્મથી જ ભરેલી છે. આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ, વિચારીએ છીએ, બોલીએ છીએ, નિર્ણય લઈએ છીએ અને દરેક ક્રિયા સાથે નવા કર્મનું સર્જન કરીએ છીએ. તેથી કર્મને સમજ્યા વિના જીવનને સમજવું અશક્ય છે. આજના સમયમાં ગીતા વિશે ઘણી ચર્ચા થાય છે, પરંતુ તેના સાચા અર્થને આત્મસાત કરવાની જગ્યાએ ઘણી વખત માત્ર શબ્દોનું પુનરાવર્તન જ થાય છે. ગીતા આપણને કર્મ છોડવાનું નહીં, પરંતુ યોગ્ય ભાવથી કર્મ કરવાની પ્રેરણા આપે છે. તેથી કર્મનું સાચું જ્ઞાન મેળવવું એ આત્મજ્ઞાન તરફનું પ્રથમ પગલું છે.

આપણા જીવનમાં જે કંઈ બને છે તેના માટે બીજાને જવાબદાર ઠેરવવાની માનવની જૂની ટેવ છે. પરંતુ આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો આપણા સુખ-દુઃખ, સંબંધો, સફળતા અને નિષ્ફળતા પાછળ આપણા પોતાના કર્મો જ જવાબદાર હોય છે. આપણે કયા પરિવારમાં જન્મ લઈએ છીએ, કોની સાથે સંબંધ બંધાય છે, કોની સાથે મતભેદ થાય છે અને કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિ સાથે પણ અચાનક ગાઢ સંબંધ કેમ બંધાઈ જાય છે, તે બધું કર્મ અને ઋણાનુબંધના સિદ્ધાંત સાથે જોડાયેલું છે. ભૂતકાળના કર્મો વર્તમાનનું નિર્માણ કરે છે અને વર્તમાનના કર્મો ભવિષ્ય ઘડે છે. તેથી જીવનમાં બનતી દરેક ઘટના પાછળ કોઈને કોઈ કારણ રહેલું છે. આ કારણને આપણે ઘણી વખત નસીબ કહી દઈએ છીએ, પરંતુ વાસ્તવમાં તે આપણા પોતાના કર્મફળનું પ્રતિબિંબ છે. કોઈ વ્યક્તિ આપણા જીવનમાં સુખ લઈને આવે છે તો કોઈ દુઃખનું કારણ બને છે, પરંતુ બંને સ્થિતિમાં આપણે શીખવાનું હોય છે. જો આપણે દરેક પરિસ્થિતિને કર્મના દૃષ્ટિકોણથી જોવાનું શીખી જઈએ તો ફરિયાદ ઓછી થશે અને સ્વીકારભાવ વધશે. આ જ ભાવના કર્મબંધનને ધીમે ધીમે નબળી બનાવે છે.

કર્મને સમજવા માટે સંસ્કારોને સમજવા પણ એટલું જ જરૂરી છે. અહીં સંસ્કારનો અર્થ માત્ર માતા-પિતાએ આપેલી શિક્ષા કે સદાચાર નથી, પરંતુ અનેક જન્મોના અનુભવોથી આત્મામાં સંગ્રહિત થયેલી ચેતનાત્મક છાપો છે. બાળક જન્મે ત્યારે તે નિર્દોષ હોય છે, પરંતુ જેમ જેમ તેની ઉંમર વધે છે તેમ તેમ તેના અંદરના સંસ્કારો બહાર આવવા લાગે છે. કોઈ સંગીતમાં નિપુણ બને છે, કોઈ ચિત્રકળામાં પારંગત બને છે, કોઈ અત્યંત બુદ્ધિશાળી હોય છે તો કોઈ ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ તરફ આકર્ષાય છે. દરેક વ્યક્તિના સ્વભાવ પાછળ તેના પોતાના સંસ્કારો અને કર્મોની અસર રહેલી હોય છે. કોઈ માતા-પિતા ઈચ્છાપૂર્વક પોતાના સંતાનને ખરાબ માર્ગે દોરવા માંગતા નથી, છતાં સમાજમાં અપરાધીઓ જોવા મળે છે. તેનું મૂળ કારણ પૂર્વકર્મો અને સંસ્કારો છે. આ વાતનો અર્થ એવો નથી કે માણસ બદલાઈ શકતો નથી. સાચા જ્ઞાન, સારા સત્સંગ અને જાગૃતિ દ્વારા સંસ્કારોમાં પરિવર્તન શક્ય છે. મનુષ્યને પોતાની દિશા બદલવાની શક્તિ ઈશ્વરે આપી છે અને આ શક્તિનો યોગ્ય ઉપયોગ જ આત્મઉન્નતિનો માર્ગ છે.

આ વાતને સમજાવવા માટે મહર્ષિ વાલ્મીકિનું જીવન શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. જન્મથી બ્રાહ્મણ હોવા છતાં રત્નાકર ખરાબ સંગતના કારણે લૂંટારા બન્યા હતા. તેઓ પોતાના પરિવારના પાલન-પોષણ માટે લૂંટફાટ અને હત્યા જેવા પાપકર્મો કરતા હતા. જ્યારે દેવર્ષિ નારદે તેમને પૂછ્યું કે શું તેમનો પરિવાર તેમના પાપમાં ભાગીદાર બનશે, ત્યારે રત્નાકરે પરિવારના દરેક સભ્યને પૂછ્યું. પિતા, પત્ની અને અન્ય કોઈએ પણ તેમના પાપનું ફળ વહેંચવાની તૈયારી દર્શાવી નહીં. ત્યારે તેમને સમજાયું કે દરેક વ્યક્તિ પોતાના કર્મનું ફળ પોતે જ ભોગવે છે. આ જ ક્ષણ તેમના જીવનમાં પરિવર્તનની શરૂઆત બની. નારદજીના માર્ગદર્શન હેઠળ તેમણે ભગવાન શ્રીરામના નામનો જપ શરૂ કર્યો અને અંતે તેઓ મહર્ષિ વાલ્મીકિ તરીકે વિશ્વવિખ્યાત બન્યા. આ પ્રસંગ આપણને શીખવે છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ પોતાના ભૂતકાળથી હંમેશ માટે બંધાયેલો નથી. જાગૃતિ, પસ્તાવો અને સાચા માર્ગનો સ્વીકાર વ્યક્તિને મહાન બનાવી શકે છે. દરેક માણસમાં દિવ્ય શક્તિ રહેલી છે, જરૂર છે તો માત્ર તેને જાગૃત કરવાની.

ભગવદ ગીતા કર્મ છોડવાનું નથી કહેતી, પરંતુ કર્મ કરતી વખતે આસક્તિ છોડવાની વાત કરે છે. કર્મબંધનનું મૂળ કારણ કર્મ નહીં પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલી અપેક્ષા, અહંકાર અને ફળની ઇચ્છા છે. જ્યારે આપણે કોઈ કામ માત્ર પ્રશંસા, લાભ અથવા સફળતા માટે કરીએ છીએ ત્યારે આપણે તે કર્મ સાથે બંધાઈ જઈએ છીએ. પરંતુ જ્યારે કોઈ કાર્યને કર્તવ્ય સમજીને નિષ્કામ ભાવથી કરવામાં આવે ત્યારે તે અકર્મ બની જાય છે. જીવનમાં અનેક પ્રસંગો એવા આવે છે જ્યાં આપણે ગુસ્સો, ઈર્ષા અથવા અહંકારથી પ્રતિક્રિયા આપી દઈએ છીએ અને નવા કર્મબંધન ઊભા કરીએ છીએ. જો કોઈ મિત્ર અચાનક રાત્રે ફોન કરે અને આપણે મનમાં ચીડ સાથે વિચારીએ કે "હવે શું કામ હશે?", તો તે પણ માનસિક કર્મ છે. જો શાંતિપૂર્વક પરિસ્થિતિ સ્વીકારીને કર્તવ્ય નિભાવીએ તો બંધન ઓછું થાય છે. જાગૃત જીવન જીવવાનો અર્થ એ છે કે દરેક વિચાર, દરેક શબ્દ અને દરેક કાર્ય પહેલાં આપણે પોતાને પૂછીએ કે શું આ કર્મ આસક્તિથી થઈ રહ્યું છે કે કર્તવ્યભાવથી? આ જ પ્રશ્ન આપણને અકર્મ તરફ લઈ જાય છે.

માનસિક કર્મનું મહત્વ ઘણી વખત શારીરિક કર્મ કરતાં પણ વધારે હોય છે. આપણે બહારથી શાંત હોઈએ છતાં અંદર સતત વિચારો, કલ્પનાઓ, ઈર્ષા, ક્રોધ, દ્વેષ અથવા અપેક્ષાઓનું વાવાઝોડું ચાલતું હોય છે. આ બધા વિચારો પણ કર્મનું જ સ્વરૂપ છે અને તેનું ફળ પણ અનિવાર્ય છે. તેથી ગીતા માત્ર બહારના વર્તનને સુધારવાની વાત કરતી નથી, પરંતુ મનને સ્થિર બનાવવાની પ્રેરણા આપે છે. સ્થિતપ્રજ્ઞતા એટલે દરેક પરિસ્થિતિમાં સમભાવ રાખવો. કોઈની પ્રશંસાથી અહંકાર ન વધે અને કોઈની ટીકાથી મન તૂટે નહીં, તે જ સાચી આધ્યાત્મિકતા છે. જ્યારે મન નિશ્ચલ બને છે ત્યારે માણસ ધીમે ધીમે "હું કરું છું" એવી ભાવનામાંથી બહાર આવે છે. તે સમજે છે કે પોતે માત્ર એક નિમિત્ત છે અને કર્તવ્યનું પાલન કરવું જ તેનું ધર્મ છે. આવી જાગૃતિથી કરવામાં આવેલ કર્મ નવા બંધનો ઊભા કરતું નથી, પરંતુ જૂના બંધનોને પણ ધીમે ધીમે વિસર્જિત કરે છે.

અંતે જીવનનો સાચો હેતુ માત્ર ભૌતિક સફળતા મેળવવાનો નથી, પરંતુ પોતાના સાચા સ્વરૂપને ઓળખવાનો છે. જ્યાં સુધી "હું", "મારું" અને "મને" જેવી ભાવનાઓ પ્રબળ રહે છે ત્યાં સુધી કર્મબંધન ચાલુ જ રહે છે. પરંતુ જ્યારે માણસ અપેક્ષા વગર, નિષ્કામ ભાવથી, જાગૃત ચિત્તે અને ઈશ્વરાર્પણ બુદ્ધિથી કર્મ કરે છે ત્યારે અકર્મનો માર્ગ ખુલવા લાગે છે. ગીતા આપણને શીખવે છે કે આપણો અધિકાર માત્ર કર્મ કરવાનો છે, ફળ પર નહીં. તેથી દરેક કાર્યમાં સંપૂર્ણ પ્રયત્ન કરવો, પરંતુ પરિણામને ઈશ્વરની ઇચ્છા માની સ્વીકારી લેવું એ જ સાચી સાધના છે. જીવનમાં આવતી દરેક પરિસ્થિતિને શાંતિપૂર્વક સ્વીકારીને, કોઈ પ્રત્યે દ્વેષ રાખ્યા વિના અને સતત આત્મચિંતન કરતાં રહીશું તો કર્મબંધન હળવું બનશે. આ માર્ગ સહેલો નથી, પરંતુ શક્ય જરૂર છે. જાગૃતિ, નિષ્કામતા અને આત્મજ્ઞાનના આધારે ચાલવામાં જ માનવજીવનની સાચી સફળતા રહેલી છે. કર્મથી ભાગવું નથી, પરંતુ કર્મને યોગમાં પરિવર્તિત કરવું એ જ ભગવદ ગીતાનો શાશ્વત સંદેશ છે.