સબરસ પાકિસ્તાનનો સાથ આપનારા તૂર્કિયેનો યુ-ટર્ન: ભારત સાથે સંબંધો સુધારવા એર્દોગનનો નવો માસ્ટરપ્લાન!

ભારત અને તૂર્કિયે વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રાજદ્વારી સંબંધોમાં નોંધપાત્ર તણાવ જોવા મળ્યો હતો. ખાસ કરીને કાશ્મીર મુદ્દે પાકિસ્તાનને તૂર્કિયે દ્વારા મળતા ખુલ્લા સમર્થન અને ભારતની સુરક્ષા કાર્યવાહી અંગે કરવામાં આવેલી ટીકાના કારણે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો ઠંડા પડ્યા હતા. જોકે હવે તૂર્કિયે તરફથી ભારત સાથેના રાજદ્વારી અને આર્થિક સંબંધોને નવી દિશા આપવાના સંકેતો મળી રહ્યા છે. તૂર્કિયેના વિદેશ મંત્રી હાકન ફિદાને જાહેરમાં જણાવ્યું છે કે બંને દેશો વચ્ચે કોઈ સીધી ભૌગોલિક સરહદ કે દ્વિપક્ષીય વિવાદ નથી, તેથી ભારત સાથે સકારાત્મક અને મજબૂત સંબંધો સ્થાપિત કરવા માટે તૂર્કિયે પ્રતિબદ્ધ છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે પાકિસ્તાન સાથે ઐતિહાસિક સંબંધો હોવા છતાં ભારત સાથે પણ નવા સહકારનો માર્ગ ખુલ્લો છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં ખાસ કરીને ભારત દ્વારા હાથ ધરાયેલા ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન તૂર્કિયેના વલણને લઈને નવી દિલ્હીમાં નારાજગી જોવા મળી હતી. અહેવાલો અનુસાર, તે સમય દરમિયાન પાકિસ્તાને તૂર્કિયેમાં નિર્મિત ડ્રોનનો ઉપયોગ કર્યો હોવાની ચર્ચા થઈ હતી. આ ઉપરાંત રાષ્ટ્રપતિ રજબ તૈયબ એર્દોગન વારંવાર કાશ્મીર મુદ્દે પાકિસ્તાનનું સમર્થન કરતા રહ્યા છે, જેના કારણે બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસમાં ઘટાડો થયો હતો. જોકે તૂર્કિયે હવે સ્પષ્ટતા કરી રહ્યું છે કે પાકિસ્તાન સાથેનો તેનો સંરક્ષણ સહયોગ જૂના કરારોનો ભાગ છે અને તેનો અર્થ ભારત વિરોધી નીતિ તરીકે કરવો યોગ્ય નથી.

ભારત સાથે સંબંધો સુધારવા પાછળ તૂર્કિયે માટે સૌથી મોટું કારણ આર્થિક હિત હોવાનું માનવામાં આવે છે. વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં ભારતનું સ્થાન સતત મજબૂત બનતું જઈ રહ્યું છે. તૂર્કિયે ભારતીય બજાર, રોકાણ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્રમાં વધુ સહયોગ ઈચ્છે છે. વેપારની દ્રષ્ટિએ પણ બંને દેશો એકબીજાના મહત્વના ભાગીદાર છે. તૂર્કિયે ભારતને માર્બલ, મશીનરી અને કૃષિ ઉત્પાદનોની નિકાસ કરે છે, જ્યારે ભારત કેમિકલ્સ, ઓટોમોબાઈલ પાર્ટ્સ, ઔદ્યોગિક મશીનરી અને અન્ય ઉત્પાદનો તૂર્કિયે મોકલે છે. ઉપરાંત દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં ભારતીય પ્રવાસીઓ તૂર્કિયેની મુલાકાત લેતા હોવાથી ત્યાંના પર્યટન ક્ષેત્રને પણ નોંધપાત્ર લાભ થાય છે.

તૂર્કિયેનું બીજું મહત્વપૂર્ણ લક્ષ્ય શંઘાઈ સહયોગ સંગઠન (SCO)નું પૂર્ણ સભ્ય બનવાનું પણ છે. હાલમાં તે સંગઠન સાથે નજીકથી જોડાયેલું છે અને પૂર્ણ સભ્યપદ મેળવવા માટે પ્રયત્નશીલ છે. જો તૂર્કિયેને પૂર્ણ સભ્યપદ મળે તો NATO સાથે જોડાયેલા દેશ તરીકે તેની ભૂમિકા વધુ ચર્ચાનો વિષય બની શકે છે. જોકે રાષ્ટ્રપતિ એર્દોગને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે SCO સાથે નજીક આવવાનો અર્થ પશ્ચિમી દેશો અથવા NATO સાથેના સંબંધોથી દૂર થવાનો નથી, પરંતુ તૂર્કિયે બહુઆયામી વિદેશ નીતિ અપનાવવા માંગે છે.

ભારત અને તૂર્કિયે વચ્ચેના સંબંધોમાં સુધારાના કેટલાક સકારાત્મક સંકેતો પણ જોવા મળી રહ્યા છે. એપ્રિલ 2026માં ચાર વર્ષના લાંબા વિરામ બાદ બંને દેશો વચ્ચે વિદેશ કાર્યાલય સ્તરની ચર્ચાઓ ફરી શરૂ થઈ હતી. બંને પક્ષોએ મતભેદો દૂર કરવા, સંવાદ ચાલુ રાખવા અને વેપાર તેમજ સુરક્ષા ક્ષેત્રે સહકાર વધારવા પર ભાર મૂક્યો હતો. તાજેતરમાં ડ્રગ સ્મગલર સલીમ ડોલાના પ્રત્યાર્પણ મામલે પણ તૂર્કિયેએ ભારતને સહયોગ આપ્યો હતો. અન્ય ગુનેગારોના પ્રત્યાર્પણ અંગે પણ બંને દેશો વચ્ચે ચર્ચા આગળ વધી રહી છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે બદલાતી વૈશ્વિક ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિમાં દેશો પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને વિદેશ નીતિમાં ફેરફાર કરતા હોય છે. ભારતની વધતી આર્થિક શક્તિ, વૈશ્વિક પ્રભાવ અને વ્યૂહાત્મક મહત્વને ધ્યાનમાં રાખતા તૂર્કિયે હવે સંબંધોમાં નવી શરૂઆત કરવા ઇચ્છે છે. જોકે ભારત માટે વિશ્વાસ સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો રહેશે. આગામી સમયમાં તૂર્કિયે પોતાના વલણમાં કેટલો વ્યવહારિક બદલાવ લાવે છે અને ભારત તેને કેવી રીતે પ્રતિસાદ આપે છે તેના પર બંને દેશોના સંબંધોની નવી દિશા નિર્ભર રહેશે. સમગ્ર વિશ્વની નજર હવે આ બદલાતા રાજદ્વારી સમીકરણો પર કેન્દ્રિત છે.