ઈન્ડિયા મોંઘવારીનો ત્રીજો ઝટકો,10 દિવસમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં ત્રીજી વખત વધારો.

મિડલ-ઈસ્ટ એટલે કે મધ્ય-પૂર્વમાં ચાલી રહેલા આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ અને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓની સીધી અસર હવે ભારતના સામાન્ય નાગરિકોના દૈનિક જીવન પર દેખાવા લાગી છે. વૈશ્વિક કાચા તેલના બજારમાં સતત ઊથલપાથલ અને પુરવઠા અંગે ઊભી થયેલી અનિશ્ચિતતાને કારણે દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ સતત વધી રહ્યા છે. શનિવારે ફરી એકવાર દેશભરમાં પેટ્રોલના ભાવમાં 87 પૈસા પ્રતિ લીટર અને ડીઝલના ભાવમાં 91 પૈસા પ્રતિ લીટરનો વધારો કરવામાં આવ્યો છે. સામાન્ય જનતા માટે ચિંતાજનક બાબત એ છે કે છેલ્લા માત્ર 10 દિવસની અંદર આ ત્રીજી વખત છે જ્યારે ઈંધણના ભાવમાં વધારો નોંધાયો છે. સતત વધી રહેલા ભાવોથી વાહનચાલકો, મધ્યમવર્ગ, ખેડૂતો, નાના વેપારીઓ અને પરિવહન ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા લોકોની ચિંતા વધી ગઈ છે.

તાજેતરના વધારા બાદ દેશની રાજધાની દિલ્હીમાં પેટ્રોલની કિંમત ₹98.64 થી વધીને ₹99.51 પ્રતિ લીટર થઈ ગઈ છે, જ્યારે ડીઝલની કિંમત ₹91.58 થી વધીને ₹92.49 પ્રતિ લીટર પહોંચી ગઈ છે. મુંબઈ, અમદાવાદ, ચેન્નાઈ, કોલકાતા અને બેંગલુરુ જેવા મોટા શહેરોમાં પણ ભાવો વધુ ઊંચા સ્તરે પહોંચી રહ્યા છે. ઘણા શહેરોમાં પેટ્રોલે પહેલાથી જ ₹100નો આંકડો પાર કરી દીધો છે, જ્યારે ડીઝલ પણ ₹95ની નજીક પહોંચી ગયું છે. ઈંધણના વધતા ભાવોથી હવે લોકોના ઘરખર્ચના બજેટ પર સીધી અસર થવા લાગી છે.

આ પહેલા 15 મેના રોજ પેટ્રોલ અને ડીઝલની કિંમતોમાં એકસાથે ₹3 પ્રતિ લીટરનો મોટો વધારો કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 19 મેના રોજ ફરી પેટ્રોલમાં 87 પૈસા અને ડીઝલમાં 91 પૈસાનો વધારો થયો હતો. હવે શનિવારના વધારા સાથે માત્ર 10 દિવસમાં ત્રીજી વખત ઈંધણ મોંઘું થયું છે. આમ મે મહિનામાં અત્યાર સુધીમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ અંદાજે ₹5 જેટલા વધી ચૂક્યા છે. લોકોમાં આક્રોશ વધી રહ્યો છે કારણ કે રોજબરોજની આવક વધતી નથી પરંતુ ખર્ચમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલની કિંમતોમાં તેજીનું મુખ્ય કારણ મધ્ય-પૂર્વમાં વધી રહેલો સૈન્ય તણાવ છે. ઈરાન, ઇઝરાયેલ, યેમન અને આસપાસના વિસ્તારોમાં વધતી અથડામણો અને હુમલાઓના કારણે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા પર જોખમ ઊભું થયું છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝની ખાડી જેવા મહત્વપૂર્ણ તેલ માર્ગો પર સંકટ ઊભું થવાની શક્યતાઓને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતો સતત વધી રહી છે. વિશ્વના અનેક દેશો પોતાનું મોટાભાગનું કાચું તેલ મધ્ય-પૂર્વમાંથી આયાત કરે છે, જેમાં ભારત પણ સામેલ છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું લગભગ 85 ટકા કાચું તેલ આયાત કરે છે, તેથી વૈશ્વિક બજારમાં થતી કોઈપણ હલચલની સીધી અસર ભારતીય બજાર પર પડે છે.

વિશેષજ્ઞોનું માનવું છે કે જો મધ્ય-પૂર્વમાં તણાવ વધુ વધશે તો આગામી દિવસોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધુ વધારો થઈ શકે છે. તેલ કંપનીઓએ હાલના વૈશ્વિક દરોને ધ્યાનમાં રાખીને સ્થાનિક કિંમતોમાં ફેરફાર શરૂ કર્યો છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓ સુધી ભાવ સ્થિર રહ્યા હતા, પરંતુ હવે આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિઓને કારણે ફરી વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. સામાન્ય રીતે તેલ કંપનીઓ દરરોજ સવારે કિંમતોની સમીક્ષા કરે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના આધારે નવા દર જાહેર કરે છે.

પેટ્રોલ અને ડીઝલના વધતા ભાવોની સૌથી મોટી અસર પરિવહન ક્ષેત્ર પર પડે છે. ટ્રક, બસ, ટેક્સી, ઓટો રિક્ષા અને ખાનગી વાહનચાલકો માટે ઈંધણ ખર્ચ વધી જવાથી ભાડામાં વધારો થવાની શક્યતાઓ વધી ગઈ છે. માલવહન ખર્ચ વધતાં હવે દૂધ, શાકભાજી, અનાજ, ફળો અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં પણ વધારો થવાની આશંકા વ્યક્ત થઈ રહી છે. સામાન્ય રીતે જ્યારે ડીઝલ મોંઘું થાય છે ત્યારે સમગ્ર સપ્લાય ચેઇન પર તેની અસર પડે છે કારણ કે મોટા ભાગના વાહનો ડીઝલ પર ચાલે છે.

ખેડૂતો માટે પણ હાલની પરિસ્થિતિ મુશ્કેલ બની રહી છે. કૃષિ ક્ષેત્રમાં ટ્રેક્ટર, પંપસેટ અને અન્ય મશીનરી માટે ડીઝલનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. ડીઝલ મોંઘું થતાં ખેતી ખર્ચમાં વધારો થઈ રહ્યો છે. જેના કારણે ઉત્પાદન ખર્ચ વધે છે અને ખેડૂતોને આર્થિક દબાણનો સામનો કરવો પડે છે. કેટલાક ખેડૂતોનું કહેવું છે કે એક તરફ ખાતર, બિયારણ અને જંતુનાશકોના ભાવ વધી રહ્યા છે અને બીજી તરફ હવે ઈંધણ ખર્ચ પણ વધી રહ્યો છે, જેના કારણે ખેતી કરવી દિવસેને દિવસે મોંઘી બની રહી છે.

મધ્યમવર્ગીય પરિવારો પર પણ ઈંધણના ભાવવધારાની ગંભીર અસર થઈ રહી છે. રોજ ઓફિસ જતાં કર્મચારીઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને નાના વેપારીઓ માટે પેટ્રોલનો વધતો ખર્ચ હવે ચિંતાનો વિષય બની ગયો છે. ઘણા લોકો પોતાનું માસિક બજેટ ફરી ગોઠવવા મજબૂર બન્યા છે. શહેરોમાં રોજિંદા મુસાફરી માટે બે-વ્હીલર અને કારનો ઉપયોગ કરતા લોકો કહે છે કે મહિનાના અંતે ઈંધણ પાછળનો ખર્ચ નોંધપાત્ર રીતે વધી ગયો છે.

ટેક્સી અને ઓટો રિક્ષા ચાલકોમાં પણ નારાજગી જોવા મળી રહી છે. તેમનું કહેવું છે કે કમાણી જેટલી થાય છે તેનો મોટો ભાગ હવે ઈંધણમાં જ ખર્ચાઈ જાય છે. ઘણા ડ્રાઈવરો ભાડામાં વધારો કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે. જો આવું થશે તો સામાન્ય મુસાફરો માટે જાહેર પરિવહન પણ મોંઘું બનશે. શહેરોમાં સ્કૂલ બસો અને ખાનગી ટ્રાવેલ્સના ભાડામાં પણ વધારો થઈ શકે છે.

આર્થિક નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર ઈંધણના વધતા ભાવો દેશની મોંઘવારી દરને પણ અસર કરે છે. પેટ્રોલ-ડીઝલ મોંઘું થતાં પરિવહન ખર્ચ વધે છે અને તેની અસર દરેક ચીજવસ્તુઓના ભાવ પર પડે છે. રિઝર્વ બેંક અને આર્થિક નીતિ નિર્માતાઓ માટે પણ આ પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક બની શકે છે. જો મોંઘવારી વધુ વધશે તો વ્યાજદર અને અન્ય નીતિઓ પર પણ અસર થઈ શકે છે.

સરકાર પર હવે એક્સાઈઝ ડ્યૂટી અને વેટ ઘટાડવાની માંગ ઉઠી રહી છે. વિપક્ષ પક્ષોએ પણ સરકારને નિશાન બનાવીને આરોપ લગાવ્યા છે કે સામાન્ય માણસ પહેલેથી જ મોંઘવારીથી પરેશાન છે અને હવે ઈંધણના વધતા ભાવોથી તેની મુશ્કેલીઓ વધુ વધી રહી છે. કેટલાક રાજ્યોમાં રાજ્ય સરકારો દ્વારા વેટમાં રાહત આપવાની ચર્ચા પણ શરૂ થઈ છે, જોકે અત્યાર સુધી કોઈ મોટી જાહેરાત થઈ નથી.

તેલ કંપનીઓનું કહેવું છે કે તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના આધારે કિંમતો નક્કી કરે છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતોમાં વધારો અને રૂપિયાની કિંમતમાં ઘટાડો બંને પરિબળો સ્થાનિક ઈંધણ કિંમતોને અસર કરે છે. ડોલર સામે રૂપિયો નબળો પડે ત્યારે ભારત માટે કાચું તેલ આયાત કરવું વધુ મોંઘું બની જાય છે. હાલ વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં સતત અસ્થિરતા હોવાથી આગામી દિવસોમાં વધુ ફેરફારની શક્યતાઓ નકારી શકાય નહીં.

જાહેર જનતામાં પણ હવે ચિંતા અને અસંતોષ વધી રહ્યો છે. સોશિયલ મીડિયા પર લોકો સરકાર સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. ઘણા લોકો કહે છે કે ઘરખર્ચ ચલાવવો મુશ્કેલ બનતો જાય છે. રોજિંદા જીવનમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલ એક આવશ્યક વસ્તુ બની ગઈ છે અને તેની કિંમતો વધે ત્યારે તેની અસર સીધી દરેક વ્યક્તિ સુધી પહોંચે છે.

વાહન ઉત્પાદક કંપનીઓ અને ઈલેક્ટ્રિક વાહન ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ઈંધણના વધતા ભાવો ઈલેક્ટ્રિક વાહનો તરફ લોકોનો ઝોક વધારી શકે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઈલેક્ટ્રિક સ્કૂટર અને કારની માંગમાં વધારો જોવા મળ્યો છે. હવે ફરી પેટ્રોલ-ડીઝલ મોંઘું થતાં લોકો વિકલ્પો અંગે વિચારવાનું શરૂ કરી શકે છે. જોકે ઈલેક્ટ્રિક વાહનોની ઊંચી કિંમત અને ચાર્જિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની મર્યાદાઓ હજુ પડકારરૂપ છે.

મોટા ઉદ્યોગો અને પરિવહન કંપનીઓ માટે પણ હાલની પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક છે. લોજિસ્ટિક્સ કંપનીઓના ખર્ચમાં વધારો થતાં માલવહન દરો વધવાની શક્યતા છે. તેની અસર ઈ-કોમર્સ કંપનીઓથી લઈને નાના વેપારીઓ સુધી દરેક ક્ષેત્રમાં પડી શકે છે. ઘણા વેપારીઓનું કહેવું છે કે જો ઈંધણના ભાવો આવી જ રીતે વધતા રહેશે તો વેપાર પર નકારાત્મક અસર થશે.

વિશેષજ્ઞોનું માનવું છે કે ભારતને લાંબા ગાળે ઊર્જા ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર બનવા માટે વિકલ્પ ઊર્જા સ્ત્રોતો પર વધુ ભાર મૂકવો પડશે. સોલાર એનર્જી, ગ્રીન હાઈડ્રોજન, બાયો ફ્યુઅલ અને ઈલેક્ટ્રિક મોબિલિટી જેવા ક્ષેત્રોમાં રોકાણ વધારવાની જરૂર છે જેથી વૈશ્વિક તેલ બજારની અસ્થિરતાથી દેશને ઓછી અસર થાય. સરકારે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઈથેનોલ મિશ્રણ અને ઈલેક્ટ્રિક વાહન પ્રોત્સાહન જેવી યોજનાઓ શરૂ કરી છે, પરંતુ હજુ પણ મોટા પાયે અમલીકરણની જરૂર છે.

આ દરમિયાન સામાન્ય નાગરિકો માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે વધતી મોંઘવારી વચ્ચે ઘરખર્ચ કેવી રીતે સંભાળવો. રસોઈ ગેસ, ખાદ્ય પદાર્થો, શાકભાજી અને હવે ઈંધણના ભાવોમાં વધારાથી લોકોનું બજેટ ખોરવાઈ રહ્યું છે. મધ્યમવર્ગ અને ગરીબ વર્ગ માટે આર્થિક દબાણ સતત વધી રહ્યું છે.

રાજકીય રીતે પણ ઈંધણના ભાવો હંમેશા મહત્વનો મુદ્દો રહ્યા છે. અગાઉ જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ ઘટ્યા હતા ત્યારે જનતાને મોટી રાહતની અપેક્ષા હતી, પરંતુ હવે ફરી વૈશ્વિક સંકટને કારણે ભાવોમાં તેજી આવી રહી છે. જો આગામી સમયમાં પણ આ સ્થિતિ યથાવત રહેશે તો સરકાર માટે રાજકીય પડકારો પણ વધી શકે છે.

હાલ સમગ્ર દેશની નજર આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિઓ અને સરકારના આગામી પગલાં પર છે. જો મધ્ય-પૂર્વમાં તણાવ ઓછો થશે તો કાચા તેલના ભાવોમાં રાહત મળી શકે છે. પરંતુ જો યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બનશે તો ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવો વધુ ઊંચા જઈ શકે છે. સામાન્ય નાગરિકો માટે હાલની સ્થિતિ ભારે ચિંતાજનક બની ગઈ છે અને લોકો હવે રાહ જોઈ રહ્યા છે કે સરકાર ક્યારે અને કેવી રીતે રાહત આપશે.