ઈન્ડિયા ‘સ્વીટ ક્રાંતિ’થી આત્મનિર્ભર ગામડાં તરફ ભારતનું પગલુંઃ વિશ્વ મધમાખી દિવસ નિમિત્તે KVICનો દેશવ્યાપી વર્ચ્યુઅલ કાર્યક્રમ, મધમાખી ઉછેરને ગ્રામ વિકાસનું શક્તિશાળી સાધન ગણાવાયું.
ભારત સરકારના સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગ મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ આયોગ એટલે કે KVIC દ્વારા ‘વિશ્વ મધમાખી દિવસ-2026’ની અનોખી અને વ્યાપક ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. દેશના ગ્રામિણ અર્થતંત્ર, પર્યાવરણ અને કૃષિ વિકાસમાં મધમાખીઓની અગત્યની ભૂમિકા અંગે જનજાગૃતિ લાવવા માટે બુધવારે મુંબઈ સ્થિત કેવીઆઈસીના મુખ્યાલય સહિત દેશભરના વિવિધ રાજ્ય અને વિભાગીય કચેરીઓ તથા સેન્ટ્રલ બી રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (CBRTI), પુણે ખાતે વિવિધ કાર્યક્રમોનું વર્ચ્યુઅલ આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમગ્ર કાર્યક્રમમાં દેશના વિવિધ રાજ્યોમાંથી મધમાખી ઉછેર સાથે જોડાયેલા લોકો, વૈજ્ઞાનિકો, વિદ્યાર્થીઓ, તાલીમાર્થીઓ, અધિકારીઓ અને લાભાર્થીઓ મોટી સંખ્યામાં જોડાયા હતા. કાર્યક્રમનું મુખ્ય આકર્ષણ કેવીઆઈસીના અધ્યક્ષ શ્રી મનોજ કુમારનું સંબોધન રહ્યું હતું, જેમાં તેમણે મધમાખી ઉછેરને માત્ર મધ ઉત્પાદન પૂરતું ન ગણતા, પરંતુ આત્મનિર્ભર ભારતના નિર્માણમાં એક શક્તિશાળી આર્થિક અને પર્યાવરણીય ક્રાંતિ તરીકે રજૂ કર્યું હતું.
આ વર્ષે વિશ્વ મધમાખી દિવસની વૈશ્વિક થીમ “બી ટુગેધર ફોર પીપલ એન્ડ ધ પ્લેનેટ” રાખવામાં આવી હતી, જેનો મુખ્ય હેતુ માનવજાત અને પૃથ્વીના કલ્યાણ માટે મધમાખીઓના સંરક્ષણ અને તેમની ઉપયોગિતા અંગે જાગૃતિ લાવવાનો હતો. આ થીમને કેન્દ્રમાં રાખીને આયોજિત વિવિધ કાર્યક્રમોમાં પર્યાવરણનું સંરક્ષણ, જૈવવિવિધતાનું જતન, કૃષિ ઉત્પાદકતામાં વધારો અને ગ્રામિણ અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવવા માટે મધમાખીઓની ભૂમિકા અંગે વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું હતું કે મધમાખીઓ માત્ર મધ પૂરું પાડતી જીવસૃષ્ટિ નથી, પરંતુ કૃષિ અને કુદરતી પર્યાવરણના સંતુલન માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. વિશ્વભરના વૈજ્ઞાનિકો સતત ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો મધમાખીઓની સંખ્યા ઘટશે તો ખેતી, ખાદ્ય સુરક્ષા અને પર્યાવરણ પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.
કેવીઆઈસીના અધ્યક્ષ શ્રી મનોજ કુમારે નવી દિલ્હીના ગાંધી દર્શન કાર્યાલયથી દેશભરના સહભાગીઓને વર્ચ્યુઅલી સંબોધતા જણાવ્યું હતું કે આ વર્ષની ઉજવણી પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના ઊર્જા સંરક્ષણ અને સંસાધનોના વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગના વિઝનને અનુરૂપ રાખવામાં આવી છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે વર્ચ્યુઅલ માધ્યમ દ્વારા કાર્યક્રમ યોજવાથી બિનજરૂરી મુસાફરી અને બળતણના વપરાશમાં ઘટાડો થયો, જે પર્યાવરણ માટે પણ ફાયદાકારક સાબિત થયો. સાથે સાથે દેશના દૂરદરાજના વિસ્તારોમાં રહેલા લોકો પણ સરળતાથી કાર્યક્રમ સાથે જોડાઈ શક્યા હતા. શ્રી મનોજ કુમારે આને “ટેકનોલોજી અને પર્યાવરણનું ઉત્તમ સંકલન” ગણાવ્યું હતું.
તેમણે પોતાના સંબોધનમાં ખાસ કરીને પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના “શ્વેત ક્રાંતિથી સ્વીટ ક્રાંતિ”ના વિઝનનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે ભારતે દૂધ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે શ્વેત ક્રાંતિ દ્વારા જે સફળતા મેળવી હતી, હવે મધમાખી ઉછેર અને મધ ઉત્પાદન દ્વારા “સ્વીટ ક્રાંતિ” તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આ ક્રાંતિનો હેતુ માત્ર મધનું ઉત્પાદન વધારવાનો નથી, પરંતુ ગ્રામિણ પરિવારોને વધારાનો આવકનો સ્ત્રોત પૂરો પાડવાનો, મહિલાઓને આત્મનિર્ભર બનાવવાનો અને ખેડૂતોને કૃષિ સાથે જોડાયેલ પૂરક વ્યવસાય ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પણ છે.
શ્રી મનોજ કુમારે યાદ અપાવ્યું કે વર્ષ 2016માં ગુજરાતના બનાસકાંઠામાં પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ “સ્વીટ ક્રાંતિ”નો વિચાર દેશ સમક્ષ રજૂ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે “જ્યાં શ્વેત ક્રાંતિ થઈ છે, ત્યાં હવે મીઠી ક્રાંતિ પણ થશે.” આ માત્ર એક રાજકીય નિવેદન નહોતું, પરંતુ ભારતના ગ્રામિણ વિકાસ માટેનું એક વ્યાપક દ્રષ્ટિકોણ હતું. પ્રધાનમંત્રીના આ વિઝનને સાકાર કરવા માટે KVICએ વર્ષ 2017માં “હની મિશન” શરૂ કર્યું, જે આજે દેશભરમાં લાખો ગ્રામિણ પરિવારો માટે રોજગાર અને આવકનું મહત્વપૂર્ણ સાધન બની ગયું છે.
કેવીઆઈસી દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર વર્ષ 2017-18થી 2025-26 દરમિયાન દેશભરમાં કુલ 2,46,099 મધમાખીના બોક્સ અને મધમાખી વસાહતોનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે. આ પહેલના પરિણામે દેશમાં મધના ઉત્પાદનમાં અંદાજે 24,269 મેટ્રિક ટનનો વધારો નોંધાયો છે. વર્ષ 2025-26 દરમિયાન મધનું કુલ ઉત્પાદન 5,512 મેટ્રિક ટન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે “હની મિશન” હવે માત્ર એક યોજના નહીં પરંતુ ભારતના ગ્રામિણ અર્થતંત્રમાં પરિવર્તન લાવતી ચળવળ બની ગયું છે.
મધ ઉત્પાદનના વધતા આંકડાઓ સાથે ભારત હવે વૈશ્વિક મધ બજારમાં પણ પોતાની મજબૂત હાજરી નોંધાવી રહ્યું છે. કેવીઆઈસીના અધ્યક્ષે જણાવ્યું હતું કે 2025-26 નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન કેવીઆઈસી સાથે સંકળાયેલા મધમાખી ઉછેર કરનારાઓ દ્વારા આશરે ₹31 કરોડના મધની નિકાસ થવાનો અંદાજ છે. ભારતમાંથી અમેરિકાથી લઈને કેનેડા, યુએઈ, ઇઝરાયલ, સાઉદી અરેબિયા, ઓમાન, સિંગાપોર, ઓસ્ટ્રેલિયા, કતાર અને કોરિયા પ્રજાસત્તાક જેવા દેશોમાં મધની નિકાસ થઈ રહી છે. આ દર્શાવે છે કે ભારતીય મધ હવે વૈશ્વિક બજારમાં ગુણવત્તા અને વિશ્વસનીયતાના પ્રતિક તરીકે સ્વીકારવામાં આવી રહ્યો છે.
વિશ્વભરમાં ભારતીય મધની વધતી માંગ પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર માનવામાં આવે છે. ભારતીય મધમાં કુદરતી ગુણધર્મો વધુ હોય છે અને તેમાં વિવિધ પ્રકારના ઔષધીય ગુણ જોવા મળે છે. આયુર્વેદ અને કુદરતી ઉપચાર પદ્ધતિઓમાં પણ મધનું વિશેષ મહત્વ છે. કોરોના મહામારી બાદ લોકોમાં સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જાગૃતિ વધતા કુદરતી અને ઓર્ગેનિક ઉત્પાદનોની માંગમાં વધારો થયો છે, જેના કારણે ભારતીય મધને પણ વૈશ્વિક બજારમાં નવી ઓળખ મળી છે.
કાર્યક્રમ દરમિયાન કેવીઆઈસીના અધિકારીઓ અને નિષ્ણાતોએ મધમાખી ઉછેરના વૈજ્ઞાનિક પાસાઓ અંગે પણ માહિતી આપી હતી. તેમણે સમજાવ્યું હતું કે મધમાખીઓ પરાગસંચયની પ્રક્રિયામાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. કૃષિ પાકોમાં વધુ ઉપજ મેળવવા માટે મધમાખીઓની હાજરી અનિવાર્ય ગણાય છે. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર વિશ્વના લગભગ 75 ટકા ખાદ્ય પાકો પરાગસંચય માટે જીવસૃષ્ટિ પર નિર્ભર છે અને તેમાં મધમાખીઓનું યોગદાન સૌથી વધુ છે. જો મધમાખીઓની સંખ્યા ઘટશે તો કૃષિ ઉત્પાદન અને ખાદ્ય સુરક્ષા બંને પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.
મધમાખી ઉછેરને હવે ખેડૂતો માટે વધારાની આવકનું મહત્વપૂર્ણ સાધન માનવામાં આવી રહ્યું છે. ખાસ કરીને નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે આ વ્યવસાય ખૂબ લાભદાયી સાબિત થઈ રહ્યો છે. ઓછા રોકાણમાં શરૂ થઈ શકતો આ વ્યવસાય ખેતી સાથે સરળતાથી સંકળાઈ શકે છે. મધ ઉપરાંત મધમાખીઓમાંથી મીણ, પ્રોપોલિસ, રોયલ જેલી અને બી પોલેન જેવા અન્ય મૂલ્યવાન ઉત્પાદનો પણ મળે છે, જેના કારણે આવકના અનેક સ્ત્રોત ઉભા થાય છે.
કેવીઆઈસીના “હની મિશન” હેઠળ અનેક મહિલાઓ અને યુવાનોને તાલીમ અને સાધનો પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે. ગ્રામિણ મહિલાઓ માટે મધમાખી ઉછેર ઘરઆંગણે રોજગારનું અસરકારક સાધન બની રહ્યું છે. અનેક રાજ્યોમાં મહિલાઓના સ્વસહાય જૂથો દ્વારા મધ ઉત્પાદન અને પેકેજિંગનું કાર્ય કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ પહેલના કારણે મહિલાઓની આર્થિક સ્વતંત્રતા વધવા સાથે ગામડાઓમાં સ્વરોજગારને પણ પ્રોત્સાહન મળ્યું છે.
કાર્યક્રમ દરમિયાન દેશના વિવિધ રાજ્યોમાંથી જોડાયેલા મધમાખી ઉછેર કરનારાઓએ પોતાની સફળતાની વાર્તાઓ પણ શેર કરી હતી. કેટલાક લાભાર્થીઓએ જણાવ્યું હતું કે અગાઉ તેઓ માત્ર ખેતી પર નિર્ભર હતા, પરંતુ હવે મધમાખી ઉછેરના કારણે તેમની આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. ઘણા યુવાનો હવે નોકરી શોધવાને બદલે મધમાખી ઉછેરને સ્ટાર્ટઅપ તરીકે અપનાવી રહ્યા છે.
પર્યાવરણ નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું હતું કે મધમાખીઓ જૈવવિવિધતાના રક્ષણ માટે પણ અત્યંત જરૂરી છે. મધમાખીઓ વિવિધ છોડ અને વૃક્ષોના પરાગસંચયમાં મદદ કરે છે, જેના કારણે કુદરતી વનસ્પતિનું સંવર્ધન થાય છે. આજના સમયમાં વધતું પ્રદૂષણ, જંતુનાશકોનો વધુ પડતો ઉપયોગ અને જંગલોનો વિનાશ મધમાખીઓ માટે ખતરો બની રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં મધમાખીઓનું સંરક્ષણ માત્ર એક કૃષિ મુદ્દો નહીં પરંતુ સમગ્ર પર્યાવરણ માટે જરૂરી બન્યું છે.
કેવીઆઈસી દ્વારા આયોજિત આ કાર્યક્રમમાં વૈજ્ઞાનિકો, બેંક પ્રતિનિધિઓ, ખાદી સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓ, કારીગરો, તાલીમાર્થીઓ અને રાજ્ય સરકારના અધિકારીઓ પણ જોડાયા હતા. કાર્યક્રમ દરમિયાન મધમાખી ઉછેર માટે ઉપલબ્ધ નાણાકીય સહાય, તાલીમ અને માર્કેટિંગની તક અંગે પણ માહિતી આપવામાં આવી હતી. બેંક પ્રતિનિધિઓએ જણાવ્યું હતું કે મધમાખી ઉછેર માટે લોન અને સહાય યોજનાઓ સરળ બનાવવામાં આવી રહી છે જેથી વધુ લોકો આ વ્યવસાય સાથે જોડાઈ શકે.
CBRTI, પુણે ખાતે આયોજિત “મધ પ્રદર્શન”નું વર્ચ્યુઅલ ઉદ્ઘાટન પણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રદર્શનમાં વિવિધ પ્રકારના મધ, મધ આધારિત ઉત્પાદનો, આધુનિક મધમાખી ઉછેર સાધનો અને સંશોધન આધારિત ટેકનોલોજી રજૂ કરવામાં આવી હતી. નિષ્ણાતોએ સમજાવ્યું હતું કે આધુનિક ટેકનોલોજીના ઉપયોગથી મધમાખી ઉછેર વધુ કાર્યક્ષમ અને નફાકારક બની શકે છે.
શ્રી મનોજ કુમારે અંતમાં દેશભરના મધમાખી ઉછેર કરનારાઓને અપીલ કરી હતી કે તેઓ મધમાખી ઉછેરને માત્ર મધ ઉત્પાદન પૂરતું મર્યાદિત ન રાખે, પરંતુ તેને પ્રકૃતિ સંરક્ષણ, કૃષિ વિકાસ અને ગ્રામિણ સમૃદ્ધિના સાધન તરીકે અપનાવે. તેમણે દરેકને મધમાખીઓનું સંરક્ષણ કરવાની અને વધુને વધુ લોકોને આ વ્યવસાય સાથે જોડવાની પ્રતિજ્ઞા લેવા અનુરોધ કર્યો હતો.
આ સમગ્ર કાર્યક્રમ “આત્મનિર્ભર ભારત”ના વિઝનને મજબૂત બનાવવાનો એક મહત્વપૂર્ણ પ્રયાસ માનવામાં આવી રહ્યો છે. ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ આયોગ દ્વારા ચાલી રહેલા કાર્યક્રમો હવે માત્ર ગ્રામિણ રોજગાર પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા નથી, પરંતુ પર્યાવરણ, કૃષિ અને વૈશ્વિક વેપાર સાથે પણ જોડાઈ રહ્યા છે. “સ્વીટ ક્રાંતિ”ના માધ્યમથી ભારત હવે એક એવું મોડેલ ઉભું કરી રહ્યું છે જેમાં ગ્રામિણ વિકાસ, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને આર્થિક આત્મનિર્ભરતા – ત્રણેયને એકસાથે આગળ વધારવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.
