હેલ્થ 7 વર્ષના બાળકના અંગો મોટા લોકોને ટ્રાન્સપ્લાન્ટ થઈ શકે? જાણો અંગદાનના મહત્વના નિયમો અને સમગ્ર પ્રક્રિયા
તમિલનાડુના સાત વર્ષના બાળક લોકિનેની યશવાનની પ્રેરણાદાયક કહાનીએ સમગ્ર દેશને ભાવુક બનાવી દીધો છે. માત્ર સાત વર્ષની ઉંમરે આ બાળકના અંગદાનથી છ લોકોને નવી જિંદગી મળી છે. આ ઘટના બાદ ઘણા લોકોના મનમાં એક સવાલ ઊભો થયો છે કે, શું નાના બાળકના દાન કરાયેલા અંગો માત્ર બાળકોમાં જ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ થઈ શકે કે પછી તેનો ઉપયોગ મોટી ઉંમરના દર્દીઓ માટે પણ થઈ શકે?
હકીકતમાં, નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ અંગદાનમાં ઉંમર કરતાં અંગની ગુણવત્તા, બ્લડ ગ્રુપ, ટિશ્યૂ મેચિંગ અને શરીરની સાઇઝ વધુ મહત્વ ધરાવે છે. જો જરૂરી મેડિકલ માપદંડો પૂર્ણ થાય તો સાત વર્ષના બાળકના કેટલાક અંગો મોટી ઉંમરના દર્દીઓમાં પણ સફળતાપૂર્વક ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરી શકાય છે.
ઉંમર નહીં, મેચિંગ સૌથી મહત્વનું
ડોક્ટરોના જણાવ્યા અનુસાર કોઈપણ ડોનરના અંગો ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરતા પહેલાં ત્રણ બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવામાં આવે છે:
- બ્લડ ગ્રુપ મેચ થવું
- ટિશ્યૂ (HLA) મેચિંગ યોગ્ય હોવું
- ડોનર અને રિસીપિયન્ટના શરીરની સાઇઝ અનુકૂળ હોવી
જો આ તમામ બાબતો અનુકૂળ હોય તો બાળકના અંગો પણ મોટી ઉંમરના દર્દીઓ માટે જીવનદાયી બની શકે છે.
કયા અંગો કોને ટ્રાન્સપ્લાન્ટ થઈ શકે?
અંગના પ્રકાર પ્રમાણે તેની પસંદગી કરવામાં આવે છે.
- હૃદય અને ફેફસાં: નાના બાળકના હૃદય અને ફેફસાં સામાન્ય રીતે સમાન ઉંમર અથવા સમાન શરીરકદ ધરાવતા બાળકોમાં જ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરવામાં આવે છે.
- કિડની: નાના બાળકની બંને કિડનીઓને એકસાથે કોઈ પુખ્ત દર્દીમાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરી શકાય છે. સમય જતાં આ કિડનીઓ શરીરમાં વિકાસ કરીને સામાન્ય રીતે કાર્ય કરવા લાગે છે.
- લીવર: કેટલાક કિસ્સાઓમાં બાળકનું આખું લીવર અથવા તેનો એક ભાગ ખાસ સર્જિકલ ટેકનિક દ્વારા નાની શારીરિક બનાવટ ધરાવતા પુખ્ત દર્દીમાં પણ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરી શકાય છે.
- કોર્નિયા, ત્વચા અને હૃદયના વાલ્વ: આ પ્રકારના ટિશ્યૂ માટે ઉંમર અથવા શરીરની સાઇઝની કડક મર્યાદા નથી. તેથી તે અલગ-અલગ ઉંમરના દર્દીઓમાં સફળતાપૂર્વક ટ્રાન્સપ્લાન્ટ થઈ શકે છે.
અંગદાન માટે ઉંમરની મર્યાદા દૂર
**નેશનલ ઓર્ગન એન્ડ ટિશ્યૂ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન (NOTTO)**ની નવી માર્ગદર્શિકા મુજબ અંગદાન માટે અગાઉ રહેલી 65 વર્ષની ઉંમરની મર્યાદા હવે દૂર કરવામાં આવી છે. એટલે કે યોગ્ય સ્થિતિમાં કોઈપણ ઉંમરના વ્યક્તિના અંગોનું દાન શક્ય બની શકે છે.
બ્રેન ડેથ બાદ જ થાય છે અંગદાન
અંગદાનની પ્રક્રિયા માત્ર ત્યારે જ શરૂ થઈ શકે છે જ્યારે દર્દીને કાયદેસર રીતે બ્રેન ડેથ (Brain Death) જાહેર કરવામાં આવે.
આ પ્રક્રિયામાં:
- નિષ્ણાત ડોક્ટરોની વિશેષ પેનલ બ્રેન ફંક્શનની અલગ-અલગ તપાસ કરે છે.
- બે પરીક્ષણો વચ્ચે સામાન્ય રીતે લગભગ 6 કલાકનું અંતર રાખવામાં આવે છે.
- બંને પરીક્ષણોમાં બ્રેન ડેથની પુષ્ટિ થયા પછી જ ડેથ સર્ટિફિકેટ જાહેર કરવામાં આવે છે.
- ત્યારબાદ જ અંગદાનની પ્રક્રિયા આગળ વધે છે.
બાળકના અંગદાનમાં માતા-પિતાની મંજૂરી ફરજિયાત
જો ડોનર બાળક હોય તો કાયદા મુજબ માતા-પિતાની લેખિત સંમતિ ફરજિયાત હોય છે. પરિવારની સ્પષ્ટ મંજૂરી વગર કોઈ હોસ્પિટલ અંગદાનની પ્રક્રિયા શરૂ કરી શકતી નથી.
કોને મળે છે દાન કરાયેલા અંગો?
પરિવારની મંજૂરી મળ્યા બાદ હોસ્પિટલ NOTTOને માહિતી આપે છે. ત્યારબાદ રાષ્ટ્રીય વેઇટિંગ લિસ્ટના આધારે સૌથી યોગ્ય દર્દીની પસંદગી કરવામાં આવે છે.
આ પસંદગી દરમિયાન નીચેના માપદંડોને મહત્વ આપવામાં આવે છે:
- બ્લડ ગ્રુપ
- ટિશ્યૂ સુસંગતતા
- દર્દીની તાત્કાલિક મેડિકલ જરૂરિયાત
- શરીરની સાઇઝ
- ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સફળ થવાની સંભાવના
અંગદાન: અનેક જીવ બચાવતું મહાદાન
લોકિનેની યશવાનની ઘટના એ દર્શાવે છે કે દુઃખદ પરિસ્થિતિમાં પણ એક પરિવારનો માનવતાભર્યો નિર્ણય અનેક પરિવારો માટે આશાનું કિરણ બની શકે છે. યોગ્ય મેડિકલ પ્રક્રિયા અને કાયદાકીય નિયમોનું પાલન કરીને કરવામાં આવેલ અંગદાન અનેક લોકોને નવી જિંદગી આપી શકે છે. તેથી અંગદાન વિશે જાગૃતિ વધારવી અને તેના મહત્વને સમજવું સમાજ માટે અત્યંત જરૂરી છે.
