એજ્યુકેશન ગુજરાતનું ‘ઝીરો ડ્રોપઆઉટ રેટ’ મિશન: AI ટેક્નોલોજીથી 1.67 લાખથી વધુ બાળકોને શાળા છોડતા અટકાવાયા.

ચાઇલ્ડ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમથી 90 હજારથી વધુ વિદ્યાર્થીઓને ફરી શિક્ષણના પ્રવાહમાં જોડાયા

ગાંધીનગર, તા. 25: ગુજરાત સરકાર રાજ્યના દરેક બાળક સુધી શિક્ષણ પહોંચાડવા અને શાળા છોડનાર વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા શૂન્ય સુધી લાવવાના મહત્ત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક સાથે કાર્યરત છે. રાજ્યના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અને હાલના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા શરૂ કરાયેલ શાળા પ્રવેશોત્સવ અને કન્યા કેળવણી અભિયાન આજે પણ શિક્ષણ ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી પરિવર્તન લાવી રહ્યું છે. આ અભિયાનના પરિણામે ગુજરાતમાં શિક્ષણ પ્રત્યે જાગૃતિ વધી છે અને શાળા છોડનારા વિદ્યાર્થીઓના પ્રમાણમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો નોંધાયો છે.

તાજેતરમાં રાજ્યના મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ દ્વારા વડનગરની બી.એન. હાઇસ્કૂલથી શાળા પ્રવેશોત્સવની 24મી કડીનો રાજ્યવ્યાપી પ્રારંભ કરાવવામાં આવ્યો હતો. છેલ્લા 23 વર્ષથી સતત ચાલતા આ અભિયાનના કારણે ગુજરાત શિક્ષણ ક્ષેત્રે દેશના અગ્રણી રાજ્યોમાં સ્થાન મેળવી રહ્યું છે.

રાજ્ય સરકાર હવે માત્ર વિદ્યાર્થીઓને શાળામાં દાખલ કરાવવા પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી, પરંતુ તેઓ સમગ્ર શૈક્ષણિક જીવન દરમિયાન શાળામાં જળવાઈ રહે તે માટે પણ અદ્યતન ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરી રહી છે. શિક્ષણ વિભાગે આ દિશામાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ (EWS) અને ચાઇલ્ડ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ (CTS) જેવી અત્યાધુનિક વ્યવસ્થાઓ અમલમાં મૂકી છે.

AI આધારિત અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ બની આશીર્વાદ

ગુજરાતના શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા ગાંધીનગર સ્થિત વિદ્યા સમીક્ષા કેન્દ્ર ખાતે AI આધારિત અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ (EWS) કાર્યરત કરવામાં આવી છે. આ સિસ્ટમનો મુખ્ય હેતુ એવા વિદ્યાર્થીઓને અગાઉથી ઓળખવાનો છે કે જેઓ ભવિષ્યમાં શાળા છોડવાનું જોખમ ધરાવતા હોય.

આ સિસ્ટમ વિદ્યાર્થીઓની હાજરી, શૈક્ષણિક પ્રદર્શન, ઉંમર, જાતિ, સામાજિક સ્થિતિ, આરોગ્ય, શારીરિક અક્ષમતા, વર્તન અને અન્ય વિવિધ પરિબળોના આધારે ડેટાનું વિશ્લેષણ કરે છે. AI ટેક્નોલોજી દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા એલ્ગોરિધમ્સ વિદ્યાર્થીઓના વર્તનમાં રહેલી પેટર્ન ઓળખીને સંભવિત ડ્રોપઆઉટ વિદ્યાર્થીઓની આગાહી કરે છે.

આ સિસ્ટમની મદદથી ગત વર્ષે 1,67,446 વિદ્યાર્થીઓને શાળા છોડતા અટકાવવામાં સફળતા મળી હતી. આ આંકડો રાજ્ય સરકારના શિક્ષણ ક્ષેત્રેના પ્રયાસોની અસરકારકતાનો પુરાવો માનવામાં આવી રહ્યો છે.

ડ્રોપઆઉટ પાછળના કારણોની પણ થાય છે ઓળખ

અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ માત્ર સંભવિત ડ્રોપઆઉટ વિદ્યાર્થીઓની ઓળખ જ નથી કરતી, પરંતુ તેના પાછળના કારણોનું પણ વિશ્લેષણ કરે છે. તેમાં મુખ્યત્વે વિદ્યાર્થીઓની સતત ગેરહાજરી, અભ્યાસમાં નબળું પ્રદર્શન, આરોગ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ, શારીરિક વિકલાંગતા, માનસિક સ્થિતિ અને વર્તણૂક જેવા પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે.

આ ઉપરાંત વિદ્યાર્થી જે શાળામાં અભ્યાસ કરે છે તેની સ્થિતિ, શાળાની સુવિધાઓ, શિક્ષણનું વાતાવરણ, પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ, સ્થળાંતર, પરિવારના શિક્ષણ પ્રત્યેના અભિગમ અને ઘરમાં બાળકોની સંખ્યા જેવા સામાજિક અને આર્થિક પરિબળોનું પણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.

આ માહિતીના આધારે શિક્ષણ વિભાગ, શિક્ષકો અને સ્થાનિક તંત્ર દ્વારા સમયસર હસ્તક્ષેપ કરીને વિદ્યાર્થીઓને શાળામાં જળવાઈ રહેવા માટે જરૂરી સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે.

આ વર્ષે પણ 1.18 લાખથી વધુ જોખમી વિદ્યાર્થીઓની ઓળખ

શિક્ષણ વિભાગના આંકડા મુજબ ચાલુ વર્ષે પણ AI આધારિત સિસ્ટમ દ્વારા 1,18,234 એવા વિદ્યાર્થીઓની ઓળખ કરવામાં આવી છે કે જેઓ શાળા છોડવાનું જોખમ ધરાવે છે.

હવે આ વિદ્યાર્થીઓ માટે વિશેષ કાઉન્સેલિંગ, વાલીઓ સાથે સંપર્ક, શૈક્ષણિક સહાય, સામાજિક સહકાર અને અન્ય જરૂરી પગલાં હાથ ધરવામાં આવશે જેથી તેઓ શિક્ષણથી વંચિત ન રહે.

ચાઇલ્ડ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમથી 90 હજારથી વધુ બાળકોનું પુનઃપ્રવેશ

ગુજરાત સરકાર દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી ચાઇલ્ડ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ (CTS) પણ શિક્ષણ ક્ષેત્રે અત્યંત અસરકારક સાબિત થઈ રહી છે. આ ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ રાજ્યના દરેક વિદ્યાર્થીની શૈક્ષણિક માહિતીનું સંચાલન અને ટ્રેકિંગ કરે છે.

CTSનો મુખ્ય હેતુ રાજ્યના દરેક બાળકનું શાળામાં નામંકન સુનિશ્ચિત કરવો, શાળા છોડનાર વિદ્યાર્થીઓની ઓળખ કરવી, તેમને ફરીથી શિક્ષણમાં જોડવા અને તેમના સમગ્ર શૈક્ષણિક રેકોર્ડનું સંચાલન કરવાનો છે.

આ સિસ્ટમમાં રાજ્યની 54,000થી વધુ શાળાઓ અને 1 કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થીઓનો ડેટાબેઝ સમાવિષ્ટ છે. બાલવાટિકાથી લઈને પ્રાથમિક શિક્ષણ સુધીના વિદ્યાર્થીઓની પ્રગતિ પર સતત નજર રાખવામાં આવે છે.

આ સિસ્ટમની મદદથી ચાલુ વર્ષે 90,212 શાળા છોડી ગયેલા બાળકોને ફરી શિક્ષણના પ્રવાહમાં પરત લાવવામાં આવ્યા છે, જે રાજ્ય માટે એક મોટી સિદ્ધિ ગણવામાં આવી રહી છે.

AI અને CTSનું એકીકરણ વધુ અસરકારક બનશે

ગુજરાત સરકારે હવે CTSને AI આધારિત અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ સાથે પણ જોડવાનું શરૂ કર્યું છે. જેના કારણે વિદ્યાર્થીઓની હાજરી, શૈક્ષણિક પ્રગતિ અને અન્ય પરિબળોના આધારે ડ્રોપઆઉટ થવાની સંભાવનાની વધુ વહેલી ઓળખ શક્ય બનશે.

આ સંકલિત વ્યવસ્થા શિક્ષકો, શિક્ષણ અધિકારીઓ અને વાલીઓને સમયસર એલર્ટ આપશે, જેથી વિદ્યાર્થી શાળા છોડે તે પહેલાં જ જરૂરી પગલાં લઈ શકાય.

શિક્ષણ ક્ષેત્રે ગુજરાતનું આગવું મોડેલ

શાળા પ્રવેશોત્સવ, કન્યા કેળવણી મહોત્સવ, અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ અને ચાઇલ્ડ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા ગુજરાતે શિક્ષણ ક્ષેત્રે એક અનોખું મોડેલ વિકસાવ્યું છે. રાજ્ય સરકારનો સ્પષ્ટ અભિગમ છે કે કોઈપણ બાળક માત્ર આર્થિક, સામાજિક કે અન્ય કારણોસર શિક્ષણથી વંચિત ન રહે.

શિક્ષણ વિભાગના અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ આગામી વર્ષોમાં રાજ્યનો સ્કૂલ ડ્રોપઆઉટ રેશિયો લગભગ શૂન્ય સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. તે માટે ટેક્નોલોજી, શિક્ષકો, વાલીઓ અને સમાજના સહયોગથી એક વ્યાપક અભિયાન ચલાવવામાં આવી રહ્યું છે.

ગુજરાત સરકારના આ પ્રયાસો માત્ર આંકડાકીય સફળતા પૂરતા મર્યાદિત નથી, પરંતુ લાખો બાળકોના ભવિષ્યને ઉજ્જવળ બનાવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ રહ્યા છે. ‘ઝીરો ડ્રોપઆઉટ રેટ’ના લક્ષ્યાંક સાથે ગુજરાત શિક્ષણના સર્વાંગી વિકાસ અને દરેક બાળકના અધિકારરૂપ શિક્ષણ માટે સતત પ્રતિબદ્ધ બની રહ્યું છે.