ઈન્ડિયા ગેસ સિલિન્ડર સબસિડીમાં મોટો કાપ! ઉજ્જવલા લાભાર્થીઓને હવે વર્ષમાં માત્ર 4 જ સબસિડીવાળા સિલિન્ડર, કરોડો પરિવારોના બજેટ પર પડશે સીધી અસર

દેશભરના કરોડો ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારો માટે ચિંતાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. કેન્દ્ર સરકારની મહત્ત્વાકાંક્ષી અને લોકપ્રિય પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના હેઠળ મળતી એલપીજી ગેસ સબસિડીના નિયમોમાં મોટો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હોવાનું ચર્ચામાં છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં એલપીજીના ભાવમાં થયેલા ભારે વધારાને ધ્યાનમાં રાખીને સબસિડીવાળા ગેસ સિલિન્ડરની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે. નવા નિયમો મુજબ હવે ઉજ્જવલા યોજનાના લાભાર્થીઓને વર્ષ દરમિયાન અગાઉ મળતા 9 સબસિડીવાળા ગેસ સિલિન્ડરની જગ્યાએ માત્ર 4 જ સબસિડીવાળા સિલિન્ડર મળશે. આ મર્યાદા પૂર્ણ થયા બાદ ગ્રાહકોએ ગેસ સિલિન્ડર સંપૂર્ણ બજાર ભાવે ખરીદવો પડશે.

આ નિર્ણયથી ખાસ કરીને ગરીબ, નીચા મધ્યમ વર્ગ અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહેતા પરિવારો પર સીધી આર્થિક અસર થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. કારણ કે રસોઈ માટે એલપીજી ગેસ હવે મોટાભાગના ઘરોમાં અનિવાર્ય જરૂરિયાત બની ગયો છે.

ઉજ્જવલા યોજના શું છે અને શા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી?

પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના દેશના ગરીબ પરિવારોને સ્વચ્છ ઇંધણ ઉપલબ્ધ કરાવવાના હેતુથી શરૂ કરવામાં આવી હતી. વર્ષ 2016માં શરૂ કરાયેલી આ યોજના હેઠળ ગરીબી રેખા નીચે જીવતા પરિવારોની મહિલાઓને મફત ગેસ કનેક્શન આપવામાં આવ્યું હતું. આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ ગામડાઓ અને ગરીબ વિસ્તારોમાં લાકડું, કોલસો અને છાણાના ઉપયોગથી થતા ધુમાડાના કારણે મહિલાઓ અને બાળકોના સ્વાસ્થ્ય પર પડતી ગંભીર અસર ઘટાડવાનો હતો.

યોજનાના અમલીકરણ બાદ દેશભરમાં કરોડો મહિલાઓને ગેસ કનેક્શન મળ્યા અને સ્વચ્છ રસોઈ વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ બની. સરકારે સમયાંતરે સબસિડી આપીને ગેસ સિલિન્ડરનો ખર્ચ પણ નિયંત્રિત રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો જેથી ગરીબ પરિવારો ગેસનો સતત ઉપયોગ કરી શકે.

આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવવધારો બન્યો મુખ્ય કારણ

તાજેતરના મહિનાઓમાં વૈશ્વિક સ્તરે ઊર્જા ક્ષેત્રમાં મોટા ફેરફારો જોવા મળ્યા છે. મધ્યપૂર્વના તણાવ, વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં અવરોધ, કેટલાક દેશોમાં ઉત્પાદન ઘટાડો અને પરિવહન ખર્ચમાં વધારો જેવા પરિબળોના કારણે એલપીજી સહિત અનેક પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ભાવમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે.

અહેવાલો અનુસાર આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં એલપીજીના ભાવમાં આશરે 46 ટકા સુધીનો વધારો નોંધાયો છે. આ વધારાની સીધી અસર ભારત જેવા આયાત આધારિત દેશો પર પડી રહી છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો વિદેશમાંથી આયાત કરે છે, જેના કારણે વૈશ્વિક ભાવવધારો સ્થાનિક બજારમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે.

સરકાર માટે સબસિડીનો ખર્ચ સતત વધતો જતાં આર્થિક દબાણ ઊભું થયું છે. પરિણામે સબસિડી વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરીને ખર્ચ નિયંત્રણ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે.

અગાઉ શું વ્યવસ્થા હતી?

અગાઉ ઉજ્જવલા યોજનાના લાભાર્થીઓને વર્ષ દરમિયાન 9 સબસિડીવાળા ગેસ સિલિન્ડર મેળવવાની સગવડ ઉપલબ્ધ હતી. આથી પરિવારને વર્ષના મોટા ભાગ દરમિયાન ગેસ ખર્ચમાં રાહત મળતી હતી.

દરેક સિલિન્ડર પર મળતી સબસિડી સીધી લાભાર્થીના બેંક ખાતામાં જમા થતી હોવાથી ગેસનો વાસ્તવિક ખર્ચ ઓછો પડતો હતો. ખાસ કરીને ચારથી પાંચ સભ્યો ધરાવતા પરિવારો માટે આ વ્યવસ્થા અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થઈ હતી.

પરંતુ નવા ફેરફાર બાદ હવે માત્ર 4 સિલિન્ડર પર જ સબસિડી ઉપલબ્ધ રહેશે. એટલે કે બાકીના મહિનાઓ માટે ગ્રાહકોને ગેસ સિલિન્ડર બજારના સંપૂર્ણ ભાવે ખરીદવા પડશે.

પરિવાર દીઠ કેટલો વધશે ખર્ચ?

એક સામાન્ય પરિવાર સરેરાશ વર્ષે 8 થી 12 ગેસ સિલિન્ડરનો ઉપયોગ કરે છે. જો કોઈ પરિવાર વર્ષ દરમિયાન 10 સિલિન્ડર વાપરે છે અને તેમાંથી માત્ર 4 પર જ સબસિડી મળે તો બાકીના 6 સિલિન્ડર માટે સંપૂર્ણ કિંમત ચૂકવવી પડશે.

ગેસ સિલિન્ડરના ભાવ અને સબસિડીની રકમ પ્રમાણે આ વધારાનો બોજ હજારો રૂપિયામાં પહોંચી શકે છે. ખાસ કરીને મર્યાદિત આવક ધરાવતા પરિવારો માટે આ વધારાનો ખર્ચ માસિક બજેટને અસર કરી શકે છે.

ઘણા પરિવારોને શિક્ષણ, આરોગ્ય, વીજળી, પાણી અને અન્ય ઘરગથ્થુ ખર્ચ વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.

ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં સૌથી વધુ અસર

ઉજ્જવલા યોજનાનો સૌથી મોટો લાભ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રહેતા પરિવારોને મળ્યો હતો. ગામડાઓમાં મહિલાઓને રસોઈ માટે લાકડું એકત્રિત કરવાની જરૂરિયાત ઘટી હતી અને ધુમાડાના કારણે થતી આંખ તથા શ્વાસની બીમારીઓમાં પણ ઘટાડો નોંધાયો હતો.

હવે જો ગેસ સિલિન્ડર મોંઘા બનશે તો કેટલાક પરિવારો ફરીથી પરંપરાગત ઇંધણ તરફ વળે તેવી શક્યતા નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિ મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણ બંને માટે ચિંતાનો વિષય બની શકે છે.

ગ્રામીણ પરિવારોમાં મોટા ભાગના લોકો કૃષિ અથવા દૈનિક મજૂરી પર નિર્ભર હોવાથી તેમની આવક મર્યાદિત હોય છે. આવી સ્થિતિમાં ગેસ સિલિન્ડરનો વધારાનો ખર્ચ સહન કરવો મુશ્કેલ બની શકે છે.

મહિલાઓમાં વધતી ચિંતા

ઉજ્જવલા યોજના મુખ્યત્વે મહિલાઓના નામે કનેક્શન આપતી હોવાથી તેના લાભાર્થીઓમાં મહિલાઓનો મોટો વર્ગ સામેલ છે. ગેસ સિલિન્ડરના ખર્ચમાં વધારો અને સબસિડીમાં ઘટાડાની ચર્ચાએ અનેક ગૃહિણીઓમાં ચિંતા ઊભી કરી છે.

ઘણા પરિવારોમાં રસોઈનો સમગ્ર ખર્ચ ગૃહિણીઓના આયોજન પર આધારિત હોય છે. જો ગેસનો ખર્ચ વધશે તો અન્ય જરૂરી ખર્ચમાં કાપ મૂકવો પડી શકે છે.

મહિલાઓનું માનવું છે કે જીવન જરૂરી ચીજવસ્તુઓ પહેલેથી જ મોંઘી થઈ રહી છે ત્યારે રસોઈ ગેસના ખર્ચમાં વધારો ઘરના માસિક બજેટને વધુ દબાણમાં મૂકી શકે છે.

મોંઘવારી વચ્ચે વધુ એક ફટકો

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ખાદ્ય તેલ, દાળ, શાકભાજી, દૂધ, શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ સહિત અનેક ક્ષેત્રોમાં ખર્ચ વધ્યો છે. આવા સમયે રસોઈ ગેસ પર મળતી સહાયમાં ઘટાડો સામાન્ય પરિવારો માટે વધારાની ચિંતાનું કારણ બની રહ્યો છે.

અર્થશાસ્ત્રીઓના મતે, ઘરગથ્થુ વપરાશમાં ગેસ હવે વૈકલ્પિક નહીં પરંતુ અનિવાર્ય જરૂરિયાત બની ગયો છે. તેથી તેના ખર્ચમાં વધારો સીધો પરિવારની ખરીદ શક્તિ અને બચત પર અસર કરે છે.

ખાસ કરીને નીચા અને મધ્યમ આવકવર્ગના પરિવારોમાં આ અસર વધુ સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળી શકે છે.

સરકાર માટે પણ પડકારરૂપ સ્થિતિ

એક તરફ સરકાર ગરીબ પરિવારોને રાહત આપવાની કોશિશ કરી રહી છે તો બીજી તરફ વૈશ્વિક બજારમાં ઊર્જા ઉત્પાદનોના વધતા ભાવને કારણે નાણાકીય દબાણનો સામનો કરી રહી છે. સબસિડી પર ખર્ચાતા હજારો કરોડ રૂપિયાના બોજને સંભાળવો પણ સરકાર માટે પડકારરૂપ બની રહ્યો છે.

આર્થિક નિષ્ણાતોના મતે સરકારને ગરીબ વર્ગને સુરક્ષા આપતા અને નાણાકીય સંતુલન જાળવતા બંને પાસાઓ વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરવું પડે છે. આ કારણે સબસિડીની નીતિઓમાં સમયાંતરે ફેરફાર જોવા મળે છે.

ભવિષ્યમાં વધુ ફેરફારોની શક્યતા

ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ હજુ પણ અનિશ્ચિત છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં એલપીજી અને ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં વધુ વધારો થશે તો સરકારને વધુ નીતિગત નિર્ણયો લેવા પડી શકે છે.

બીજી તરફ જો વૈશ્વિક બજાર સ્થિર થશે અને આયાત ખર્ચ ઘટશે તો ભવિષ્યમાં ફરી રાહતભર્યા નિર્ણયો પણ શક્ય બની શકે છે. હાલમાં સમગ્ર સ્થિતિ આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા બજારની ગતિ પર નિર્ભર છે.

ગ્રાહકો માટે શું મહત્વનું?

ઉજ્જવલા યોજનાના લાભાર્થીઓએ હવે પોતાના વાર્ષિક ગેસ વપરાશનું વધુ સચોટ આયોજન કરવું પડશે. સબસિડીવાળા સિલિન્ડરની સંખ્યા મર્યાદિત થવાથી ઘણા પરિવારો ગેસ બચતના ઉપાયો અપનાવવા તરફ ધ્યાન આપશે.

રસોઈ દરમિયાન ગેસનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ, પ્રેશર કૂકરનો વધુ ઉપયોગ, યોગ્ય જાળવણી અને ગેસ લીકેજ અટકાવવાના પગલાં દ્વારા વપરાશમાં ઘટાડો લાવી શકાય છે.

કરોડો પરિવારોની નજર હવે આગામી નિર્ણય પર

ઉજ્જવલા યોજના દેશની સૌથી મોટી સામાજિક કલ્યાણ યોજનાઓમાંની એક છે અને તેના લાભાર્થીઓની સંખ્યા કરોડોમાં છે. તેથી સબસિડી સંબંધિત કોઈપણ ફેરફારનો પ્રભાવ વિશાળ સ્તરે જોવા મળે છે.

હાલમાં ગેસ સબસિડીના ક્વોટામાં ઘટાડાની ચર્ચાએ સામાન્ય પરિવારોમાં ચિંતા ઊભી કરી છે. લોકોની નજર હવે સરકારના આગામી પગલાં અને વૈશ્વિક બજારની સ્થિતિ પર ટકેલી છે. જો ઊર્જા બજારમાં સ્થિરતા આવશે તો રાહતની આશા જાગી શકે છે, પરંતુ હાલની પરિસ્થિતિમાં ગેસ સિલિન્ડરનો વધતો ખર્ચ કરોડો પરિવારોના ઘરેલુ બજેટ માટે એક મોટો પડકાર બની રહ્યો છે.