ઈકોનોમી ભારત-ઈન્ડોનેશિયા સંરક્ષણ કરારથી એશિયામાં વ્યૂહાત્મક સમીકરણ બદલાશે: બ્રહ્મોસ અને અસ્ત્ર મિસાઇલની નિકાસથી ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ને મળશે નવી ઓળખ.

ભારત અને ઈન્ડોનેશિયા વચ્ચે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે થયેલા મહત્વપૂર્ણ કરારને હિંદ-પ્રશાંત (Indo-Pacific) વિસ્તારમાં એક મોટા વ્યૂહાત્મક વિકાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. ઈન્ડોનેશિયાની રાજધાની જકાર્તામાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ઈન્ડોનેશિયાના રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવો સુબિયાંતો વચ્ચે યોજાયેલી દ્વિપક્ષીય બેઠક દરમિયાન અનેક મહત્વપૂર્ણ સમજૂતીઓ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. તેમાં સૌથી વધુ ચર્ચામાં રહેલો મુદ્દો ભારત દ્વારા ઈન્ડોનેશિયાને સ્વદેશી ‘અસ્ત્ર’ એર-ટુ-એર મિસાઇલ અને સુપરસોનિક ‘બ્રહ્મોસ’ ક્રૂઝ મિસાઇલની નિકાસ કરવાનો છે. ખાસ કરીને મલક્કાની ખાડીની નજીક ઈન્ડોનેશિયાની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિને કારણે આ સંરક્ષણ સહયોગને ચીન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સંદેશ માનવામાં આવી રહ્યો છે.

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી 6થી 8 જુલાઈ દરમિયાન ઈન્ડોનેશિયાના સત્તાવાર પ્રવાસે છે. આ પ્રવાસ દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે કૃષિ, સંરક્ષણ, શિક્ષણ, ખનિજ, સમુદ્રી સુરક્ષા અને ટેક્નોલોજી સહિત કુલ 20 મહત્વપૂર્ણ કરારો કરવામાં આવ્યા છે. ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર સંરક્ષણ ક્ષેત્રે થયેલી આ સમજૂતી માત્ર બંને દેશોના સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવશે એટલું જ નહીં, પરંતુ વિશ્વમાં ભારતીય સંરક્ષણ ઉત્પાદનોની વિશ્વસનીયતા અને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અભિયાનને પણ નવી ગતિ આપશે. જોકે બંને દેશો વચ્ચે કેટલી સંખ્યામાં મિસાઇલોની સપ્લાય થશે અથવા કરારની સંપૂર્ણ શરતો શું છે તે અંગે હજુ સત્તાવાર માહિતી જાહેર કરવામાં આવી નથી.

અહેવાલો મુજબ ભારત અને ઈન્ડોનેશિયા વચ્ચે **આશરે 450 મિલિયન અમેરિકન ડોલર (લગભગ રૂ. 3,877 કરોડ)**ની બ્રહ્મોસ મિસાઇલ સંબંધિત ડીલ થઈ શકે છે. એવી પણ ચર્ચા છે કે ભારત આ ખરીદી માટે ઈન્ડોનેશિયાને નાણાકીય સહાય અથવા લોનની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ કરાવી શકે છે. બ્રહ્મોસ મિસાઇલ ભારત અને રશિયાના સંયુક્ત સહયોગથી વિકસાવવામાં આવેલી વિશ્વની સૌથી ઝડપી ઓપરેશનલ સુપરસોનિક ક્રૂઝ મિસાઇલોમાંની એક છે. તેનું નામ ભારતની બ્રહ્મપુત્ર નદી અને રશિયાની મોસ્કવા નદી પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. લાંબા અંતર સુધી અત્યંત ઝડપથી અને ચોકસાઈપૂર્વક નિશાન ભેદવાની ક્ષમતાને કારણે બ્રહ્મોસને વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી મિસાઇલોમાં સ્થાન આપવામાં આવે છે.

ભારત અગાઉ પણ ફિલિપાઈન્સ અને વિયેતનામ જેવા દેશો સાથે બ્રહ્મોસ મિસાઇલની નિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ કરારો કરી ચૂક્યું છે. હવે ઈન્ડોનેશિયાનો સમાવેશ થતાં ભારતનો સંરક્ષણ નિકાસ ક્ષેત્ર વધુ વિસ્તરી રહ્યો છે. હિંદ મહાસાગર અને દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર વચ્ચે આવેલો મલક્કા જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ વેપાર માર્ગોમાંનો એક છે. આ વિસ્તારમાં ઈન્ડોનેશિયાની વ્યૂહાત્મક હાજરીને કારણે બ્રહ્મોસ જેવી મિસાઇલ સિસ્ટમની તૈનાતી ભવિષ્યમાં સમગ્ર વિસ્તારના સુરક્ષા સમીકરણોને અસર કરી શકે છે. સંરક્ષણ વિશ્લેષકોના મત મુજબ આ કરાર ભારત અને ઈન્ડોનેશિયા વચ્ચે સમુદ્રી સુરક્ષા સહયોગને વધુ મજબૂત બનાવશે.

આ કરારનો બીજો મહત્વપૂર્ણ ભાગ ભારતની સંપૂર્ણ સ્વદેશી ‘અસ્ત્ર’ એર-ટુ-એર મિસાઇલની નિકાસ છે. આ પ્રથમ પ્રસંગ છે જ્યારે ભારતે પોતાના દેશમાં વિકસાવેલી આ અદ્યતન મિસાઇલ અન્ય કોઈ મિત્ર દેશને નિકાસ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. DRDO દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી અને ભારત ડાયનેમિક્સ લિમિટેડ (BDL) દ્વારા ઉત્પાદિત અસ્ત્ર મિસાઇલ ભારતીય વાયુસેનાના સુખોઈ-30 એમકેઆઈ, મિગ-29 અને એલસીએ તેજસ જેવા લડાકુ વિમાનોમાં ઉપયોગ માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે. આશરે 100 કિલોમીટરની રેન્જ ધરાવતી આ મિસાઇલ હવામાં રહેલા દુશ્મનના લક્ષ્યોને અત્યંત ચોકસાઈથી નિશાન બનાવી શકે છે અને ભારતના સ્વદેશી સંરક્ષણ વિકાસનું મહત્વપૂર્ણ પ્રતિક માનવામાં આવે છે.

મિસાઇલ કરાર ઉપરાંત બંને દેશોએ દરિયાઈ સુરક્ષા ક્ષેત્રે પણ સહયોગ વધારવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ અંતર્ગત ભારતીય નૌસેનાના Information Fusion Centre–Indian Ocean Region (IFC-IOR) ખાતે ઈન્ડોનેશિયાના એક સંપર્ક અધિકારીની નિમણૂક કરવામાં આવશે. આ વ્યવસ્થાથી હિંદ મહાસાગર વિસ્તારમાં જહાજોની અવરજવર, દરિયાઈ સુરક્ષા, ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખવા અને બંને દેશો વચ્ચે રિયલ-ટાઈમ માહિતીના આદાન-પ્રદાનમાં વધારો થશે. ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં પોતાના વ્યૂહાત્મક સહયોગીઓને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે અને આ કરાર તે દિશામાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.

ભારત સરકારનું માનવું છે કે આ પ્રકારના સંરક્ષણ કરારો દેશને માત્ર વ્યૂહાત્મક રીતે જ નહીં પરંતુ આર્થિક રીતે પણ મજબૂત બનાવશે. ભારતીય સંરક્ષણ ઉદ્યોગને નવા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો મળશે, સ્વદેશી ટેક્નોલોજીનો વિકાસ થશે અને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અભિયાનને વૈશ્વિક ઓળખ મળશે. સાથે જ હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં ભારતની વ્યૂહાત્મક ભૂમિકા વધુ મજબૂત બનશે. જોકે કરારની અમલવારી, મિસાઇલોની સપ્લાયનો સમયગાળો અને અન્ય ટેકનિકલ વિગતો અંગે બંને દેશો તરફથી આગામી સમયમાં વધુ માહિતી જાહેર કરવામાં આવે તેવી શક્યતા છે.