મારું ગુજરાત સોમનાથ ટ્રસ્ટ સામેની PIL ગુજરાત હાઇકોર્ટ દ્વારા ફગાવાઈ: અરજદારને ₹2 લાખનો દંડ, જાહેર હિતની અરજીઓના દુરુપયોગ સામે કોર્ટનો કડક સંદેશ.

અમદાવાદ, 26 જૂન: જાહેર હિતની અરજીઓ (Public Interest Litigation - PIL)નો બિનજવાબદાર ઉપયોગ કરનારાઓ સામે ગુજરાત હાઇકોર્ટે કડક વલણ અપનાવતાં એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. સોમનાથ મંદિર અને સોમનાથ ટ્રસ્ટને લગતી એક જાહેર હિતની અરજીને હાઈકોર્ટે સંપૂર્ણપણે ફગાવી દીધી છે અને અરજી કરનાર અરજદાર પર રૂપિયા બે લાખનો દંડ પણ ફટકાર્યો છે. હાઈકોર્ટે પોતાના અવલોકનમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈપણ વ્યક્તિ માત્ર અખબારી અહેવાલો અથવા સોશિયલ મીડિયા પર ફરતી માહિતીના આધારે ગંભીર પ્રકારની જાહેર હિતની અરજી દાખલ કરી શકે નહીં.

આ કેસની સુનાવણી ગુજરાત હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સુનિતા અગ્રવાલ અને ન્યાયાધીશ ડી. એન. રાયની ડિવિઝન બેન્ચ સમક્ષ હાથ ધરવામાં આવી હતી. સુનાવણી દરમિયાન રાજ્ય સરકાર તરફથી સરકારી વકીલ જી. એચ. વિર્કે અરજીનો જોરદાર વિરોધ કરતાં જણાવ્યું હતું કે અરજદાર દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં કોઈ મજબૂત તથ્યાત્મક આધાર નથી અને માત્ર પ્રસિદ્ધિ મેળવવાના હેતુથી સોમનાથ ટ્રસ્ટને વિવાદમાં ખેંચવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

કોર્ટ સમક્ષ રજૂ થયેલી દલીલો દરમિયાન સરકારી પક્ષે જણાવ્યું કે અરજદારે અરજી દાખલ કરતાં પહેલાં સંબંધિત સરકારી વિભાગો અથવા સત્તાધિકારીઓ પાસેથી માહિતી મેળવવાનો કોઈ પ્રયાસ કર્યો નહોતો. જો કોઈ વ્યક્તિને કોઈ મુદ્દે શંકા હોય તો પ્રથમ સંબંધિત વિભાગ સમક્ષ રજૂઆત કરવી, માહિતી મેળવવા માટે યોગ્ય કાનૂની પ્રક્રિયા અપનાવવી અથવા માહિતીના અધિકાર કાયદા હેઠળ અરજી કરવી જેવા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ હોય છે. આવા વિકલ્પોનો ઉપયોગ કર્યા વગર સીધી જાહેર હિતની અરજી દાખલ કરવી યોગ્ય ગણાવી શકાય નહીં.

સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે પણ આ જ મુદ્દા પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. ડિવિઝન બેન્ચે પૂછ્યું હતું કે અરજદારે જે માહિતી જાહેર કરવાની માંગ કરી છે, તે માટે સંબંધિત સત્તાધિકારીઓનો સંપર્ક કેમ કરવામાં આવ્યો નહોતો? જો માહિતી મેળવવાના અન્ય કાનૂની રસ્તાઓ ઉપલબ્ધ હતા તો સીધી હાઈકોર્ટનો દરવાજો કેમ ખખડાવવામાં આવ્યો? આ પ્રશ્નોના સંતોષકારક જવાબ અરજદાર આપી શક્યા નહોતા.

આ અરજી મહારાષ્ટ્રના રહેવાસી ડો. વિલાસ તુકારામ ખરાત દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી. તેમણે પોતાની અરજીમાં જણાવ્યું હતું કે તેઓ 'સનાતન ધમ્મ' નામની એક બિનસરકારી સંસ્થા (NGO) સાથે જોડાયેલા છે અને જાહેર હિતમાં આ અરજી કરી રહ્યા છે. જોકે સુનાવણી દરમિયાન હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે અરજદારે પોતે કયો વ્યવસાય કરે છે તેની કોઈ સ્પષ્ટ માહિતી રજૂ કરી નહોતી. ઉપરાંત તેઓ જે એનજીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો દાવો કરી રહ્યા હતા, તેના સંબંધિત કોઈ સત્તાવાર દસ્તાવેજ, અધિકૃતતા પત્ર અથવા અન્ય પુરાવા પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા નહોતા.

રાજ્ય સરકારના વકીલ જી. એચ. વિર્કે કોર્ટનું ધ્યાન દોર્યું હતું કે અરજીમાં કરવામાં આવેલા અનેક દાવા તથ્યવિહિન અને ભ્રામક હતા. ખાસ કરીને અરજદારે પોતાની અરજીમાં 'શ્રી સોમનાથ ટ્રસ્ટ એક્ટ, 1955'નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. જોકે સરકારી પક્ષે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ નામથી કોઈ કાયદો અસ્તિત્વમાં જ નથી. એટલે અરજીનો એક મહત્વનો આધાર જ ખોટો હોવાનું સામે આવ્યું હતું.

કોર્ટ સમક્ષ રાજ્ય સરકારે દલીલ કરી હતી કે જ્યારે અરજીના મૂળભૂત તથ્યો જ ખોટા હોય ત્યારે તેના આધારે જાહેર હિતની અરજીને આગળ વધારી શકાય નહીં. ડિવિઝન બેન્ચે પણ આ દલીલને ગંભીરતાથી ધ્યાનમાં લીધી હતી અને નોંધ્યું હતું કે અરજીમાં કરવામાં આવેલા અનેક નિવેદનો પ્રથમ નજરે જ તથ્યાત્મક રીતે અસંગત હોવાનું જણાય છે.

આ સમગ્ર અરજીનું કેન્દ્રબિંદુ સોમનાથ મંદિરની નીચે ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) અને IIT ગાંધીનગર દ્વારા કથિત રીતે કરવામાં આવેલા પુરાતત્વીય સર્વેક્ષણનો અહેવાલ જાહેર કરવાની માંગ હતી. અરજદારે દાવો કર્યો હતો કે આવા સર્વેક્ષણનો અહેવાલ જાહેર થવો જોઈએ. પરંતુ સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે આ દાવાને સમર્થન આપતા કોઈ સત્તાવાર દસ્તાવેજ, સરકારી નોંધ, પુરાતત્વ વિભાગનો અહેવાલ અથવા અન્ય વિશ્વસનીય પુરાવા રજૂ કરવામાં આવ્યા નહોતા.

ઉલટાનું, અરજદારે પોતે જ સ્વીકાર્યું હતું કે તેમની અરજીનો મોટાભાગનો આધાર અખબારોમાં પ્રસિદ્ધ થયેલા સમાચાર, સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ્સ અને અન્ય જાહેર ચર્ચાઓ પર આધારિત છે. કોર્ટના મત મુજબ માત્ર મીડિયા રિપોર્ટ અથવા સોશિયલ મીડિયા પર પ્રસારિત માહિતીના આધારે ગંભીર પ્રકારની જાહેર હિતની અરજી દાખલ કરવી કાયદાકીય રીતે સ્વીકાર્ય નથી.

ડિવિઝન બેન્ચે પોતાના અવલોકનમાં જણાવ્યું હતું કે જાહેર હિતની અરજીની વ્યવસ્થા ન્યાયતંત્ર દ્વારા સમાજના વંચિત, પીડિત અને ન્યાયથી વંચિત વર્ગોને રાહત આપવા માટે વિકસાવવામાં આવી છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કેટલીક અરજીઓ માત્ર પ્રસિદ્ધિ મેળવવા, રાજકીય ચર્ચા ઊભી કરવા અથવા કોઈ સંસ્થા સામે વિવાદ ઉભો કરવા માટે કરવામાં આવતી હોવાનું પણ જોવા મળે છે. આવા કિસ્સાઓને પ્રોત્સાહન આપવાથી જાહેર હિતની અરજી જેવી મહત્વપૂર્ણ કાનૂની વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા પર અસર પડી શકે છે.

હાઈકોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે PIL કોઈ વ્યક્તિગત પ્રચારનું સાધન બની શકે નહીં. અરજદાર પાસે વિશ્વસનીય પુરાવા, તથ્યાત્મક આધાર અને યોગ્ય કાનૂની પ્રક્રિયાનું પાલન હોવું આવશ્યક છે. જો આ મૂળભૂત બાબતોનો અભાવ હોય તો કોર્ટનો કિંમતી સમય પણ બગડે છે અને ખરેખર જાહેર હિતના મુદ્દાઓની સુનાવણીમાં વિલંબ સર્જાય છે.

કોર્ટના અવલોકન મુજબ રાજ્ય સરકાર દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા તમામ મહત્વના વાંધાઓ યોગ્ય અને તથ્ય આધારિત જણાયા હતા. પરિણામે ડિવિઝન બેન્ચે અરજીને સંપૂર્ણપણે ફગાવી દીધી હતી. સાથે જ ભવિષ્યમાં આવી બિનઆધારભૂત જાહેર હિતની અરજીઓ દાખલ કરવાની વૃત્તિ પર અંકુશ આવે તે હેતુથી અરજદાર પર રૂપિયા બે લાખનો ખર્ચ (કોસ્ટ) પણ ફટકારવામાં આવ્યો હતો.

કાનૂની નિષ્ણાતોના મતે આ નિર્ણય મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે જાહેર હિતની અરજી એક ગંભીર કાનૂની ઉપાય છે અને તેનો ઉપયોગ જવાબદારીપૂર્વક થવો જોઈએ. કોઈપણ અરજી દાખલ કરતાં પહેલાં પૂરતા પુરાવા, કાનૂની આધાર અને તથ્યોની ચકાસણી અનિવાર્ય છે. માત્ર અનુમાન, સોશિયલ મીડિયા પરની ચર્ચાઓ અથવા અખબારી અહેવાલોના આધારે હાઈકોર્ટ સમક્ષ જાહેર હિતની અરજી દાખલ કરવાથી અરજદારને આર્થિક દંડ સહિતના પરિણામોનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

ગુજરાત હાઈકોર્ટનો આ નિર્ણય માત્ર સોમનાથ ટ્રસ્ટ સંબંધિત કેસ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ ભવિષ્યમાં દાખલ થનારી જાહેર હિતની અરજીઓ માટે પણ માર્ગદર્શક બની શકે છે. આ ચુકાદા દ્વારા કોર્ટે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે જાહેર હિતની અરજીનું પવિત્ર સ્વરૂપ જળવાઈ રહે તે માટે ન્યાયતંત્ર બિનઆધારભૂત અને પ્રસિદ્ધિ મેળવવાના હેતુથી કરવામાં આવતી અરજીઓ સામે કડક વલણ અપનાવશે.