આંતરરાષ્ટ્રીય હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી ખુલવાના સંકેતો વચ્ચે ટ્રમ્પનો ઐતિહાસિક દાવો, વૈશ્વિક તેલ બજાર અને મધ્ય-પૂર્વ રાજકારણમાં હલચલ તેજ.
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ Donald Trump દ્વારા કરવામાં આવેલ એક મહત્વપૂર્ણ દાવાએ સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ફરી મધ્ય-પૂર્વ તરફ ખેંચી લીધું છે. વૈશ્વિક રાજકારણ, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, ઊર્જા સુરક્ષા અને તેલના બજારો પર સીધી અસર કરી શકે તેવી આ જાહેરાતને વિશ્વના મોટા રાજકીય વિશ્લેષકો ખૂબ જ ગંભીરતાથી જોઈ રહ્યા છે. ટ્રમ્પના જણાવ્યા અનુસાર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતો તણાવ હવે ઐતિહાસિક સમાધાન તરફ આગળ વધી રહ્યો છે અને બંને દેશો એક વ્યાપક શાંતિ કરારના ખૂબ નજીક પહોંચી ગયા છે. જો આ કરાર સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થાય છે તો વિશ્વ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવતો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફરી સંપૂર્ણપણે ખુલ્લો થઈ શકે છે, જેના કારણે વૈશ્વિક વેપાર અને ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઈલ સપ્લાયમાં મોટી રાહત મળી શકે છે.
મધ્ય-પૂર્વમાં વર્ષોથી ચાલતા સંઘર્ષો અને રાજકીય અસ્થિરતાને કારણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ હંમેશા વૈશ્વિક ચિંતાનો વિષય રહ્યો છે. વિશ્વના કુલ ક્રૂડ ઓઈલ પરિવહનનો મોટો હિસ્સો આ જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. ખાડી દેશોમાંથી અમેરિકા, યુરોપ, ભારત, ચીન અને અન્ય મોટા દેશો સુધી જતું તેલ મોટાભાગે આ જ માર્ગનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે પણ ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે તણાવ વધે છે ત્યારે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને લઈને ભયનું વાતાવરણ સર્જાય છે અને તેની સીધી અસર વૈશ્વિક તેલના ભાવો પર પડે છે. હવે ટ્રમ્પ દ્વારા કરવામાં આવેલી જાહેરાતે બજારોમાં નવી આશા જગાવી છે કે કદાચ લાંબા સમય પછી મધ્ય-પૂર્વમાં સ્થિરતા આવી શકે.
ટ્રમ્પે પોતાના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ Truth Social પર લખ્યું હતું કે કરારના મોટાભાગના મુદ્દાઓ પર બંને પક્ષો વચ્ચે સહમતિ બની ગઈ છે અને હવે માત્ર કેટલાક અંતિમ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા ચાલી રહી છે. તેમણે દાવો કર્યો કે ઓવલ ઓફિસમાંથી જ તેમણે વિશ્વના અનેક પ્રભાવશાળી નેતાઓ સાથે સતત વાતચીત કરી છે. ટ્રમ્પે કહ્યું કે આ માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો કરાર નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની આર્થિક સ્થિરતા સાથે જોડાયેલો પ્રયાસ છે. તેમણે દાવો કર્યો કે જો આ કરાર પૂર્ણ થશે તો વૈશ્વિક વેપાર માટે એક નવા યુગની શરૂઆત થશે.
ટ્રમ્પના આ નિવેદન બાદ વિશ્વભરના શેરબજારો અને ઓઈલ માર્કેટમાં હલચલ જોવા મળી હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવોમાં તાત્કાલિક ફેરફાર નોંધાયો હતો. રોકાણકારોએ આ સંકેતોને સકારાત્મક રીતે લીધા કારણ કે લાંબા સમયથી ચાલતા તણાવને કારણે તેલ સપ્લાયમાં સતત અનિશ્ચિતતા ઉભી રહેતી હતી. ખાસ કરીને ભારત જેવા દેશો માટે આ સમાચાર મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, કારણ કે ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાત માટે મોટા પ્રમાણમાં આયાતી ક્રૂડ ઓઈલ પર આધારિત છે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સરળતાથી કાર્યરત રહેશે તો ભારત સહિત અનેક દેશોને તેલ સપ્લાયમાં સરળતા મળશે અને ઇંધણના ભાવો સ્થિર થવાની શક્યતા વધશે.
ટ્રમ્પે પોતાના નિવેદનમાં ખાડી દેશોના નેતાઓનો ખાસ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે Mohammed bin Salman, Mohamed bin Zayed Al Nahyan, કતારના અમીર અને Recep Tayyip Erdoğan સાથે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાઓ થઈ છે. આ તમામ દેશો મધ્ય-પૂર્વના રાજકારણમાં ખૂબ જ પ્રભાવશાળી માનવામાં આવે છે. ટ્રમ્પના જણાવ્યા અનુસાર આ નેતાઓએ તણાવ ઘટાડવા અને લાંબા ગાળાની શાંતિ માટે હકારાત્મક અભિગમ દર્શાવ્યો છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં પાકિસ્તાનની ભૂમિકા સૌથી વધુ ચર્ચાનો વિષય બની છે. ટ્રમ્પે પોતાના નિવેદનમાં પાકિસ્તાનના આર્મી ચીફ ફિલ્ડ માર્શલ સૈયદ અસીમ મુનીરનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે પાકિસ્તાન આ મામલે મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. ઈરાન તરફથી મોકલવામાં આવેલા 14 મુદ્દાઓના ડ્રાફ્ટને અમેરિકા સુધી પહોંચાડવામાં પાકિસ્તાને મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે. મધ્ય-પૂર્વના જટિલ રાજકારણમાં પાકિસ્તાનનું આ રીતે સક્રિય થવું અનેક વિશ્લેષકો માટે આશ્ચર્યજનક માનવામાં આવે છે.
ઈરાનના પ્રવક્તા Esmaeil Baghaei એ પણ આ ચર્ચાઓ અંગે હકારાત્મક નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે જણાવ્યું કે ઈરાને શાંતિ કરાર માટે 14 મુદ્દાઓનો વિગતવાર ડ્રાફ્ટ તૈયાર કર્યો છે. આ ડ્રાફ્ટમાં સુરક્ષા, વેપાર, પ્રતિબંધો, પરમાણુ કાર્યક્રમ અને જળમાર્ગ સુરક્ષા જેવા મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. ઈરાનનું માનવું છે કે જો અમેરિકા પ્રતિબંધોમાં રાહત આપશે અને પરસ્પર સન્માનના આધારે આગળ વધશે તો લાંબા ગાળાનો ઉકેલ શક્ય બની શકે છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ સમજવું પણ અત્યંત જરૂરી છે. આ જળમાર્ગ ઓમાન અને ઈરાન વચ્ચે આવેલો છે અને તે પર્શિયન ખાડીને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. વિશ્વના લગભગ પાંચમાં ભાગ જેટલા ક્રૂડ ઓઈલનો વેપાર આ જ માર્ગ દ્વારા થાય છે. જ્યારે પણ અહીં કોઈ સૈન્ય તણાવ સર્જાય છે ત્યારે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ચિંતા ફેલાય છે. ઘણા વખત ઈરાને ધમકી આપી હતી કે જો તેના પર દબાણ વધશે તો તે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ કરી શકે છે. આ ધમકીઓના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભારે અસ્થિરતા જોવા મળી હતી.
વિશ્વના મોટા તેલ ઉત્પાદક દેશો જેમ કે Saudi Arabia, United Arab Emirates, Kuwait અને Iraq માટે પણ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જીવનરેખા સમાન છે. આ દેશોની આર્થિક વ્યવસ્થા મોટા ભાગે તેલની નિકાસ પર આધારિત છે. જો જળમાર્ગ બંધ થાય તો તેમના માટે પણ મોટું નુકસાન થઈ શકે છે. તેથી જ ખાડી દેશો લાંબા સમયથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ ઓછો કરવા માટે પરોક્ષ પ્રયાસો કરતા રહ્યા છે.
આ સમગ્ર મામલામાં Benjamin Netanyahu ની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ઈઝરાયેલ લાંબા સમયથી ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમનો વિરોધ કરતું આવ્યું છે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે તેમની નેતન્યાહૂ સાથે પણ સકારાત્મક ચર્ચા થઈ છે. જોકે રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ઈઝરાયેલ હજુ પણ ઈરાન અંગે સાવધ અભિગમ રાખશે અને કોઈપણ કરાર પહેલા સુરક્ષાની ખાતરી માંગશે.
મધ્ય-પૂર્વમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓ, ડ્રોન હુમલા, પ્રતિબંધો અને સૈન્ય અથડામણોના કારણે વૈશ્વિક વેપાર પર ગંભીર અસર પડી હતી. અનેક શિપિંગ કંપનીઓએ વધેલા જોખમને કારણે પ્રીમિયમ વધાર્યા હતા. પરિણામે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માલસામાન પરિવહન મોંઘું બન્યું હતું. જો હવે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સ્થિરતા આવશે તો વૈશ્વિક વેપાર ક્ષેત્રને મોટી રાહત મળી શકે છે.
ભારત માટે આ સમાચાર અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ આયાતકાર દેશોમાંનું એક છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો ખાડી દેશોમાંથી ખરીદે છે. જ્યારે પણ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તણાવ વધે છે ત્યારે ભારતના પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવો પર તેની અસર જોવા મળે છે. હવે જો આ જળમાર્ગ ફરી સંપૂર્ણ રીતે સુરક્ષિત અને ખુલ્લો રહેશે તો ભારતને ઊર્જા સુરક્ષામાં ફાયદો થઈ શકે છે. સાથે સાથે મોંઘવારી નિયંત્રણમાં પણ મદદ મળી શકે છે.
આ ઘટનાક્રમને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય નિષ્ણાતોમાં પણ ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે. કેટલાક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ટ્રમ્પ પોતાના રાજકીય પ્રભાવને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે આ પ્રકારની જાહેરાતો કરી રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાકનું કહેવું છે કે ખરેખર બેકચેનલ ડિપ્લોમસી દ્વારા મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ રહી છે. અમેરિકામાં આવનારા રાજકીય પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખીને પણ આ ડીલને ખાસ મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે.
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો વિવાદ દાયકાઓ જૂનો છે. 1979ની ઈરાની ક્રાંતિ બાદ બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં ભારે તણાવ આવ્યો હતો. ત્યારબાદ પરમાણુ કાર્યક્રમ, આર્થિક પ્રતિબંધો અને પ્રાદેશિક રાજકારણને કારણે સ્થિતિ વધુ જટિલ બની ગઈ હતી. અનેક વખત વાતચીતના પ્રયાસો થયા પરંતુ લાંબા ગાળાનો ઉકેલ મળી શક્યો નહોતો. હવે જો ખરેખર શાંતિ કરાર થાય છે તો તેને ઐતિહાસિક રાજદ્વારી સફળતા તરીકે જોવામાં આવશે.
વિશ્વના વેપારીઓ, રોકાણકારો અને તેલ બજાર સાથે જોડાયેલા દેશો આગામી કેટલાક અઠવાડિયા પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે. આગામી 30 થી 60 દિવસમાં વધુ સઘન વાટાઘાટો થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જો આ ચર્ચાઓ સફળ જશે તો મધ્ય-પૂર્વમાં લાંબા સમય પછી સ્થિરતા અને શાંતિનું નવું વાતાવરણ સર્જાઈ શકે છે.
આ સમગ્ર ઘટનાએ ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માત્ર એક જળમાર્ગ નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની આર્થિક નસ છે. અહીં થતી દરેક રાજકીય હલચલનો પ્રભાવ સીધો વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડે છે. ટ્રમ્પના દાવા પછી હવે વિશ્વની નજર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની આગામી બેઠકો પર ટકેલી છે. જો આ ઐતિહાસિક કરાર સફળ થશે તો તે માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો સમાધાન નહીં પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે નવી આશાનું પ્રતિક બની શકે છે.
