મારું ગુજરાત 40 વર્ષ જૂના બોફોર્સ કૌભાંડનો કાનૂની અંત: સુપ્રીમ કોર્ટે છેલ્લી અરજી પણ ફગાવી, કેસ પર આખરે પડદો પડ્યો.

ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ ચર્ચાયેલા અને વિવાદાસ્પદ ગણાતા બોફોર્સ તોપ સોદા કૌભાંડનો હવે કાયદાકીય રીતે સંપૂર્ણ અંત આવી ગયો છે. લગભગ ચાર દાયકાથી અદાલતોમાં ચાલી રહેલા આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે છેલ્લી બાકી રહેલી અરજી પણ ફગાવી દેતાં બોફોર્સ પ્રકરણ પર આખરે પૂર્ણવિરામ મૂકાઈ ગયું છે. કોર્ટે વર્ષ 2005ના દિલ્હી હાઈકોર્ટના તે ચુકાદાને યથાવત રાખ્યો છે, જેમાં હિંદુજા બંધુઓ અને સ્વીડિશ હથિયાર નિર્માતા કંપની એબી બોફોર્સ સામેના તમામ ગુનાહિત આરોપો રદ કરવામાં આવ્યા હતા. આ નિર્ણય સાથે દેશના સૌથી લાંબા સમય સુધી ચર્ચામાં રહેલા ભ્રષ્ટાચારના કેસોમાંના એકનો અંત આવ્યો છે.

આ મામલાની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચે અરજદાર પક્ષની દલીલો સાંભળી હતી. ભાજપના નેતા અને વકીલ અજય કે. અગ્રવાલે દિલ્હી હાઈકોર્ટના વર્ષ 2005ના ચુકાદાને પડકારતી અરજી દાખલ કરી હતી. સુનાવણી દરમિયાન તેમણે સ્વર્ગસ્થ શ્રીચંદ પી. હિંદુજા અને ગોપીચંદ પી. હિંદુજાના નામ અરજીમાંથી દૂર કરવા માટે ચાર અઠવાડિયાનો સમય માંગ્યો હતો. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે આ માંગણી સ્વીકારી નહોતી અને અરજીને આગળ વધારવાનો કોઈ આધાર દેખાતો નથી તેમ કહીને તેને ફગાવી દીધી હતી.

સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે કડક ટિપ્પણી કરતાં પૂછ્યું હતું કે જ્યારે દિલ્હી હાઈકોર્ટ વર્ષો પહેલાં જ સમગ્ર કાર્યવાહી રદ કરી ચૂકી છે, ત્યારે આટલા લાંબા સમય બાદ આ અરજીનો હેતુ શું છે? કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ મામલાને અનંત સમય સુધી જીવંત રાખી શકાય નહીં. બેન્ચે નોંધ્યું કે વર્ષો વીતી ગયા છે અને હાઈકોર્ટનો નિર્ણય અમલમાં છે, તેથી હવે વધુ કોઈ કાનૂની કાર્યવાહી માટે કોઈ યોગ્ય કારણ જણાતું નથી. પરિણામે, કોર્ટે અરજી ફગાવીને કેસને અંતિમ રીતે બંધ કરી દીધો.

આ નિર્ણય સાથે બોફોર્સ કેસમાં વર્ષ 2005ના દિલ્હી હાઈકોર્ટના ચુકાદા સામેનો છેલ્લો કાનૂની પડકાર પણ સમાપ્ત થઈ ગયો છે. નોંધનીય છે કે આ પહેલાં વર્ષ 2018માં સુપ્રીમ કોર્ટે સીબીઆઈ દ્વારા દાખલ કરાયેલી અપીલ પણ નામંજૂર કરી હતી. સીબીઆઈએ હાઈકોર્ટના ચુકાદા સામે અપીલ દાખલ કરવામાં 4,522 દિવસનો વિલંબ કર્યો હતો અને તેના માટે કોઈ સંતોષકારક કારણ રજૂ કરી શકી નહોતી. દિલ્હી હાઈકોર્ટે 31 મે, 2005ના પોતાના ચુકાદામાં હિંદુજા બંધુઓ અને બોફોર્સ કંપની સામેના તમામ આરોપો રદ કર્યા હતા તેમજ તપાસ એજન્સીની કામગીરી અંગે પણ ગંભીર ટિપ્પણીઓ કરી હતી.

બોફોર્સ કૌભાંડની શરૂઆત વર્ષ 1986માં થઈ હતી, જ્યારે ભારત સરકારે સ્વીડનની કંપની એબી બોફોર્સ સાથે ભારતીય સેના માટે 400 હાઉવિટ્ઝર તોપોની ખરીદી માટે અંદાજે ₹1,437 કરોડનો કરાર કર્યો હતો. પરંતુ એપ્રિલ 1987માં સ્વીડિશ રેડિયોએ દાવો કર્યો કે આ સોદો મેળવવા માટે ભારતીય રાજકીય વર્તુળો અને સંરક્ષણ અધિકારીઓને ગેરકાયદે કમિશન અથવા લાંચ ચૂકવવામાં આવી હતી. આ આરોપોએ સમગ્ર દેશમાં રાજકીય તોફાન મચાવી દીધું હતું અને તે સમયના વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધીની સરકારને ભારે રાજકીય નુકસાન સહન કરવું પડ્યું હતું. 1989ની લોકસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસની હાર પાછળ બોફોર્સ મુદ્દાને એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ માનવામાં આવે છે.

આ કૌભાંડની તપાસ માટે જાન્યુઆરી 1990માં સીબીઆઈએ ગુનાહિત કાવતરું, છેતરપિંડી અને ભ્રષ્ટાચારના આરોપો હેઠળ એફઆઈઆર નોંધાવી હતી. ત્યારબાદ ઈટાલિયન વેપારી ઓત્તાવિયો ક્વાત્રોચી સહિત અનેક લોકો સામે ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી હતી. જોકે વર્ષો સુધી ચાલેલી તપાસ અને કોર્ટ કાર્યવાહી દરમિયાન કેસ સતત નબળો પડતો ગયો. વર્ષ 2004માં દિલ્હી હાઈકોર્ટે રાજીવ ગાંધી સામેના આરોપોને આધારવિહોણા ગણાવ્યા હતા, જ્યારે ક્વાત્રોચીને ભારત લાવવાના તમામ પ્રયાસો પણ નિષ્ફળ રહ્યા હતા. બાદમાં 2011માં ટ્રાયલ કોર્ટે તેને પણ મુક્ત કર્યો હતો. સમય જતાં કેસ સાથે જોડાયેલા મોટાભાગના મુખ્ય આરોપીઓનું અવસાન થઈ ગયું છે.

ચાર દાયકાથી વધુ સમય સુધી રાજકારણ, તપાસ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં ચર્ચાનો કેન્દ્ર રહેલું બોફોર્સ કૌભાંડ હવે કાયદાકીય રીતે પૂર્ણ થયું છે. સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના નિર્ણય બાદ હવે આ કેસમાં આગળ કોઈ કાનૂની પડકાર બાકી રહ્યો નથી. જોકે, ભારતીય રાજકીય ઇતિહાસમાં બોફોર્સ કૌભાંડ એક એવા પ્રકરણ તરીકે હંમેશા યાદ રહેશે, જેણે ભ્રષ્ટાચાર, સંરક્ષણ સોદાઓમાં પારદર્શિતા અને રાજકીય જવાબદારી અંગે દેશવ્યાપી ચર્ચાને નવી દિશા આપી હતી.