સબરસ SC-ST અનામતમાં 'ક્રિમી લેયર' લાગુ નહીં થાય: સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકારની સ્પષ્ટતા, OBC-SEBC માટે જ નિયમ લાગુ હોવાનું કહ્યું.
અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)ના અનામતને લઈને ચાલી રહેલી મહત્વપૂર્ણ કાનૂની ચર્ચા વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્પષ્ટ વલણ રજૂ કર્યું છે. કેન્દ્ર સરકારે દાખલ કરેલા સોગંદનામામાં જણાવ્યું છે કે 'ક્રિમી લેયર'નો સિદ્ધાંત SC અને ST અનામત પર લાગુ પડતો નથી અને હાલની બંધારણીય વ્યવસ્થા મુજબ તે માત્ર OBC અને SEBC વર્ગ માટે જ લાગુ છે. સરકારે એવી જનહિત અરજીઓનો પણ વિરોધ કર્યો છે, જેમાં SC-ST અનામતમાં ક્રિમી લેયર લાગુ કરવાની તેમજ સરકારી નોકરીઓમાં નવી નીતિ ઘડવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. સરકારના મતે અરજીઓમાં કોઈ મૂળભૂત અધિકારના ભંગનો મુદ્દો યોગ્ય રીતે દર્શાવવામાં આવ્યો નથી.
આ સમગ્ર મામલો ત્યારે ચર્ચામાં આવ્યો જ્યારે ગત વર્ષે 11 ઓગસ્ટે સુપ્રીમ કોર્ટે રમાશંકર પ્રજાપતિ અને અન્ય અરજદારો દ્વારા દાખલ કરાયેલી જનહિત અરજીઓ પર કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને નોટિસ ફટકારી હતી. અરજીમાં એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે જો કોઈ SC અથવા ST પરિવારનો સભ્ય પહેલેથી જ ઉચ્ચ બંધારણીય પદ, વરિષ્ઠ સરકારી હોદ્દો અથવા અન્ય ઉચ્ચ સ્થાન મેળવી ચૂક્યો હોય, તો તેના સંતાનોને અનામતનો લાભ આપવો યોગ્ય નથી. અરજીકર્તાઓનું માનવું હતું કે આવું કરવાથી અનામતનો લાભ ખરેખર આર્થિક અને સામાજિક રીતે વધુ વંચિત પરિવારો સુધી પહોંચશે.
અરજદારો દ્વારા વધુમાં એવી પણ માંગ કરવામાં આવી છે કે SC અને ST વર્ગમાં આર્થિક રીતે નબળા પરિવારો માટે અલગ સબ-કેટેગરી બનાવવામાં આવે, જેથી અનામતનો લાભ વધુ સમાન રીતે વહેંચી શકાય. તેમના મતે એક જ વર્ગમાં સતત સક્ષમ પરિવારોને અનામતનો લાભ મળતો રહે છે, જ્યારે ખરેખર પછાત પરિવારો પાછળ રહી જાય છે. જોકે, કેન્દ્ર સરકારે આ દલીલ સાથે અસહમતિ વ્યક્ત કરી છે અને જણાવ્યું છે કે આ પ્રકારના ફેરફારો માટે બંધારણીય જોગવાઈઓને ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.
સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા મંત્રાલયે પોતાના સોગંદનામામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બંધારણના અનુચ્છેદ 341 અને 342 મુજબ અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિની યાદીમાં કોઈપણ પ્રકારનો ફેરફાર કરવાનો અધિકાર માત્ર સંસદ પાસે જ છે. એટલે કે કોઈ જાતિને SC અથવા STની યાદીમાં સામેલ કરવી, દૂર કરવી કે તેમાં અન્ય ફેરફાર કરવો હોય તો તે ફક્ત સંસદીય પ્રક્રિયા દ્વારા જ શક્ય બને છે. આ મુદ્દે સરકારનું કહેવું છે કે ન્યાયપાલિકા કે અન્ય કોઈ સંસ્થા આ યાદીમાં સીધો ફેરફાર કરી શકતી નથી.
કેન્દ્ર સરકારે પોતાના જવાબમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ઐતિહાસિક ઇન્દિરા સાહની (મંડલ કમિશન) કેસનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ SC, ST અને OBC વર્ગોની ઓળખ માત્ર આર્થિક માપદંડ પર આધારિત નથી, પરંતુ તેમના ઐતિહાસિક, સામાજિક અને શૈક્ષણિક પછાતપણાને આધારે કરવામાં આવી છે. તેથી OBC માટે લાગુ પડતો ક્રિમી લેયરનો સિદ્ધાંત SC-ST માટે સમાન રીતે લાગુ કરી શકાય નહીં, કારણ કે બંને વર્ગોની બંધારણીય સ્થિતિ અને આધારભૂત માપદંડ અલગ છે.
સરકારે વધુમાં એ પણ જણાવ્યું છે કે SC, ST અને SEBC વર્ગો માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી અનેક કલ્યાણકારી યોજનાઓમાં પહેલેથી જ આવક મર્યાદા અથવા અન્ય પાત્રતાના માપદંડ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. તેનો હેતુ એ જ છે કે સરકારી સહાય અને યોજનાઓનો લાભ ખરેખર જરૂરિયાતમંદ પરિવારો સુધી પહોંચે. સરકારના મતે અરજીકર્તાઓએ એ સ્પષ્ટ કર્યું નથી કે કઈ ચોક્કસ યોજનાઓમાં ફેરફાર જરૂરી છે અથવા પ્રસ્તાવિત ફેરફારથી ગરીબી રેખા નીચે જીવતા લોકોને કેવી રીતે સીધો લાભ મળશે.
આ સમગ્ર મુદ્દો બંધારણીય અનામત વ્યવસ્થા અને સામાજિક ન્યાય સાથે જોડાયેલો હોવાથી તેની સુનાવણી પર દેશભરની નજર છે. હાલ કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પોતાનું સ્પષ્ટ વલણ રજૂ કર્યું છે કે SC-ST અનામતમાં ક્રિમી લેયર લાગુ કરવાનો કોઈ પ્રશ્ન ઊભો થતો નથી, જ્યારે OBC-SEBC માટે હાલની વ્યવસ્થા યથાવત છે. હવે સુપ્રીમ કોર્ટ આગામી સુનાવણીઓ દરમિયાન અરજદારોની દલીલો, કેન્દ્ર સરકારનો જવાબ અને સંબંધિત બંધારણીય મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં લઈને આગળનો નિર્ણય કરશે.
