મારું ગુજરાત ગુજરાતમાં વરસાદની ભારે અસમાનતા: 10 તાલુકામાં 10 ઈંચ પણ વરસાદ નહીં, કચ્છ-દેવભૂમિ દ્વારકા અને જામનગરમાં દુષ્કાળની આશંકા.
ગુજરાતમાં ચાલુ ચોમાસાની સિઝનમાં એક તરફ દક્ષિણ ગુજરાતમાં સારો વરસાદ નોંધાઈ રહ્યો છે, તો બીજી તરફ સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદની ભારે અછત ચિંતાનો વિષય બની છે. રાજ્યના કુલ 10 તાલુકા એવા છે જ્યાં અત્યાર સુધી સરેરાશ 10 ઈંચ જેટલો વરસાદ પણ નોંધાયો નથી. સૌથી વધુ ચિંતાજનક સ્થિતિ દેવભૂમિ દ્વારકા, કચ્છ અને જામનગર જિલ્લાના કેટલાક વિસ્તારોમાં જોવા મળી રહી છે, જ્યાં વરસાદની ભારે ખેંચને કારણે ખેડૂતો, પશુપાલકો અને જળસંગ્રહ વ્યવસ્થા પર સંકટના વાદળો ઘેરાયા છે. વરસાદની અસમાન વહેંચણીના કારણે રાજ્યમાં એક જ સમયે પૂર અને દુષ્કાળ જેવી વિપરીત પરિસ્થિતિઓ સર્જાઈ રહી છે. હવામાન નિષ્ણાતોના મતે આગામી બે સપ્તાહ સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થઈ શકે છે, કારણ કે આ સમયગાળા દરમિયાન સારો વરસાદ નહીં પડે તો ખેતી અને પાણીની સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે.
રાજ્યના વરસાદના આંકડા દર્શાવે છે કે દેવભૂમિ દ્વારકાના ચાર તાલુકાઓમાં સ્થિતિ સૌથી વધુ ચિંતાજનક છે. દ્વારકા તાલુકામાં અત્યાર સુધી માત્ર 0.59 ઈંચ જેટલો વરસાદ નોંધાયો છે, જે સરેરાશના માત્ર 2.28 ટકા જેટલો છે. કલ્યાણપુરમાં 1.29 ઈંચ એટલે કે 3.41 ટકા વરસાદ નોંધાયો છે, જ્યારે ખંભાળિયામાં 3.58 ઈંચ અને ભાણવડમાં 3.03 ઈંચ વરસાદ નોંધાયો છે. પોરબંદર તાલુકામાં પણ માત્ર 2.95 ઈંચ વરસાદ નોંધાયો છે. કચ્છના અબડાસા, માંડવી, અંજાર અને લખપત તાલુકાઓમાં પણ સરેરાશ કરતાં ઘણો ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. જામનગર તાલુકામાં પણ માત્ર 6.73 ઈંચ વરસાદ નોંધાયો છે, જે સામાન્ય સરેરાશના માત્ર 20.41 ટકા જેટલો છે. આ આંકડાઓ સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે રાજ્યના પશ્ચિમ વિસ્તારમાં ચોમાસું હજુ સુધી પૂરતું સક્રિય બન્યું નથી.
ઓછા વરસાદની સૌથી મોટી અસર ખેતી પર જોવા મળી રહી છે. દેવભૂમિ દ્વારકામાં ખેડૂતો દ્વારા મગફળીનું આશરે 1 લાખ 99 હજાર 400 હેક્ટર વિસ્તારમાં વાવેતર કરવામાં આવ્યું છે, જ્યારે ગયા વર્ષે આ જ સમયગાળા સુધીમાં લગભગ 2 લાખ 17 હજાર હેક્ટરમાં વાવેતર થયું હતું. એટલું જ નહીં, કપાસ, શાકભાજી અને અન્ય પાકોના વાવેતરમાં પણ ઘટાડો નોંધાયો છે. કચ્છ જિલ્લામાં પણ બાજરી, મગ અને અન્ય મુખ્ય પાકોના વાવેતરમાં ગયા વર્ષની સરખામણીએ નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. વરસાદના અભાવે જમીનમાં પૂરતો ભેજ ન હોવાથી પાકનો વિકાસ અટકી ગયો છે. જો આગામી દિવસોમાં વરસાદ નહીં પડે તો ખેડૂતોને ફરીથી વાવેતર કરવાની ફરજ પડી શકે છે અથવા ઉભા પાકને ભારે નુકસાન ભોગવવું પડી શકે છે.
વરસાદની અછતને કારણે રાજ્યના જળાશયો અને ડેમોની સ્થિતિ પણ ચિંતાજનક બની રહી છે. 1 સપ્ટેમ્બરની સ્થિતિ મુજબ ગુજરાતના 75 જળાશયોમાં પાણીનો જથ્થો 25 ટકાથી પણ ઓછો છે. 44 જળાશયોમાં 25થી 50 ટકા, 29 જળાશયોમાં 50થી 70 ટકા અને 31 જળાશયોમાં 70થી 100 ટકા પાણીનો સંગ્રહ છે. માત્ર 27 જળાશયો જ સંપૂર્ણ ભરાયેલા છે. દેવભૂમિ દ્વારકાના 12 જળાશયોમાં તો પાણીનો જથ્થો 10 ટકાથી પણ ઓછો નોંધાયો છે, જ્યારે કચ્છ જિલ્લાના 20 જેટલા ડેમોમાં સરેરાશ જળસ્તર 25 ટકાથી નીચે છે. જળાશયોમાં પાણીની અછતને કારણે પીવાના પાણી અને સિંચાઈ માટેની ઉપલબ્ધતા પર પણ અસર પડી શકે છે, જે આવનારા મહિનાઓમાં વધુ ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.
જોકે સમગ્ર રાજ્ય માટે એક રાહતના સમાચાર પણ છે. ગુજરાતની જીવનદોરી ગણાતા સરદાર સરોવર ડેમમાં હાલમાં લગભગ 88.15 ટકા જેટલું જળસ્તર નોંધાયું છે. તેના કારણે નર્મદા કેનાલ નેટવર્ક દ્વારા અનેક વિસ્તારોમાં જરૂરિયાત મુજબ પાણી પહોંચાડવાની શક્યતા યથાવત છે. તેમ છતાં કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં સ્થાનિક જળાશયો પર જ આધાર રાખવો પડે છે. હવામાન વિભાગના અનુમાન મુજબ સપ્ટેમ્બરના બીજા સપ્તાહથી બંગાળની ખાડીમાં નવી હવામાન પ્રણાલી સક્રિય થઈ શકે છે, જેના કારણે સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં નોંધપાત્ર વરસાદની શક્યતા છે. ખેડૂતો અને સ્થાનિક તંત્રની નજર હવે આગામી વરસાદ પર જ ટકેલી છે.
ગુજરાતમાં દુષ્કાળ જાહેર કરવાની પ્રક્રિયા માત્ર ઓછા વરસાદના આધારે નક્કી થતી નથી. સામાન્ય રીતે જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન સરેરાશ વરસાદના 75 ટકાથી ઓછો વરસાદ નોંધાય તો દુષ્કાળની સંભાવના ઉભી થાય છે. પરંતુ તેની સાથે સતત લાંબો ડ્રાય સ્પેલ, વાવેતરમાં ઘટાડો, જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ, ઉભા પાકની સ્થિતિ, ભૂગર્ભ જળનું સ્તર અને ડેમોમાં ઉપલબ્ધ પાણી જેવા અનેક માપદંડોનું પણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. રાજ્ય સરકાર તાલુકાવાર પરિસ્થિતિનું વિશ્લેષણ કરીને જરૂરિયાત મુજબ ચોક્કસ વિસ્તારોમાં દુષ્કાળ જાહેર કરી શકે છે. એટલે કે સમગ્ર રાજ્ય નહીં પરંતુ અસરગ્રસ્ત તાલુકાઓમાં અલગથી રાહત પગલાં લેવામાં આવે છે.
હાલની સ્થિતિને જોતા કૃષિ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આગામી બે સપ્તાહ કચ્છ, દેવભૂમિ દ્વારકા, જામનગર અને સૌરાષ્ટ્રના અન્ય વિસ્તારો માટે અત્યંત નિર્ણાયક રહેશે. જો આ સમય દરમિયાન સારો વરસાદ નોંધાશે તો પાકને નવજીવન મળી શકે છે અને જળાશયોમાં પણ પાણીની આવક વધશે. પરંતુ જો વરસાદની અછત યથાવત રહેશે તો ખેડૂતોને ભારે આર્થિક નુકસાન, પશુઓ માટે ઘાસચારા અને પાણીની અછત તેમજ પીવાના પાણીની સમસ્યા જેવી અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે. રાજ્ય સરકાર અને કૃષિ વિભાગ સતત સ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યા છે, જ્યારે ખેડૂતો પણ હવે સપ્ટેમ્બરના વરસાદ પર આશા રાખીને આકાશ તરફ મીટ માંડી રહ્યા છે.
