મારું ગુજરાત ગુજરાતમાં દવાઓના નામે દર્દીઓની ખુલ્લેઆમ લૂંટ? હોસ્પિટલો-ફાર્મા કંપનીઓની સાંઠગાંઠના ગંભીર આક્ષેપોથી અનેક સવાલો ઊભા.

ગુજરાતમાં ખાનગી હોસ્પિટલોમાં સારવાર લેવા જતા દર્દીઓ માત્ર સારવારના ખર્ચથી જ નહીં, પરંતુ દવાઓના વધારાના ભાવને કારણે પણ ભારે આર્થિક બોજ હેઠળ આવી રહ્યા હોવાના ગંભીર આક્ષેપો સામે આવી રહ્યા છે. દર્દીઓ અને તેમના પરિવારજનોનો આરોપ છે કે કેટલીક ખાનગી હોસ્પિટલો અને ફાર્મા કંપનીઓ વચ્ચેની કથિત સાંઠગાંઠના કારણે હોસ્પિટલમાં આપવામાં આવતી દવાઓ બજારભાવ કરતાં અનેકગણી મોંઘી વેચવામાં આવે છે. અમદાવાદના માદલપુર વિસ્તારમાં આવેલી એક ખાનગી હોસ્પિટલમાં સારવાર માટે ગયેલી સગર્ભા મહિલાના કિસ્સાએ આ સમગ્ર મુદ્દાને ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધો છે. પરિવારના જણાવ્યા મુજબ હોસ્પિટલના ડૉક્ટરે લખી આપેલી દવા હોસ્પિટલના સ્ટોરમાંથી ખરીદવા જતાં આશરે 15 હજાર રૂપિયાનું બિલ બન્યું હતું, જ્યારે બહારના કેમિસ્ટ પાસેથી સમાન દવા ખરીદતાં લગભગ 5,500થી 6,000 રૂપિયાનો જ ખર્ચ થયો હતો. એટલે કે એક જ દવાના બિલમાં હજારો રૂપિયાનો તફાવત જોવા મળ્યો હતો. આ ઘટનાએ પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે કે શું દર્દીઓની મજબૂરીનો લાભ લઈને દવાઓ પર અતિશય નફો કમાવવામાં આવી રહ્યો છે?

આક્ષેપો માત્ર દવાઓના ઊંચા ભાવ પૂરતા મર્યાદિત નથી. દર્દીઓનું કહેવું છે કે કેટલીક હોસ્પિટલો સારવાર દરમિયાન જરૂરી ગણાતી ચોક્કસ બ્રાન્ડની દવાઓ જ લખી આપે છે, જે હોસ્પિટલની આસપાસના કેમિસ્ટ પાસે ઉપલબ્ધ જ હોતી નથી. પરિણામે દર્દીના પરિવારજનો પાસે હોસ્પિટલના મેડિકલ સ્ટોરમાંથી જ દવા ખરીદવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી. આ સ્થિતિને કારણે હોસ્પિટલના સ્ટોરને મોનોપોલી જેવો લાભ મળતો હોવાનો આક્ષેપ થઈ રહ્યો છે. જાણકારોનું કહેવું છે કે કેટલીક ફાર્મા કંપનીઓ પોતાના ખાસ ઉત્પાદનોને ચોક્કસ હોસ્પિટલોમાં જ ઉપલબ્ધ રાખીને બજારમાં કૃત્રિમ અછત ઊભી કરે છે, જેથી દર્દીઓને મજબૂરીમાં હોસ્પિટલમાંથી જ દવા ખરીદવી પડે. જો આ પ્રકારની વ્યવસ્થા વાસ્તવમાં અમલમાં હોય તો તે સ્પર્ધાત્મક બજાર વ્યવસ્થાના સિદ્ધાંતો સામે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે અને તેની નિષ્પક્ષ તપાસ જરૂરી બને છે.

દર્દીઓને ડિસ્કાઉન્ટના નામે રાહત આપવાનો દાવો પણ હવે સવાલોના ઘેરામાં છે. અનેક હોસ્પિટલો પોતાના સ્ટોરમાં દવાઓ પર પાંચથી દસ ટકા ડિસ્કાઉન્ટ આપતી હોવાનો પ્રચાર કરે છે, પરંતુ દર્દીઓનો આક્ષેપ છે કે દવાની મૂળ મહત્તમ છૂટક કિંમત (MRP) જ એટલી ઊંચી રાખવામાં આવે છે કે ડિસ્કાઉન્ટ મળ્યા પછી પણ દવા બજારભાવ કરતાં ઘણી મોંઘી પડે છે. દવા વેપાર સાથે સંકળાયેલા કેટલાક જાણકારોનું માનવું છે કે કેટલીક દવાઓમાં ઉત્પાદન કિંમત અને એમઆરપી વચ્ચે 500થી 1000 ટકા સુધીનો તફાવત હોઈ શકે છે. ઉપરાંત, મોટી હોસ્પિટલોને મોટા ઓર્ડરના બદલામાં ફ્રી સ્ટોક, બોનસ સ્કીમ અથવા અન્ય વ્યાપારી લાભો આપવામાં આવતા હોવાના પણ આક્ષેપો થઈ રહ્યા છે. જો આ દાવાઓ સાચા હોય તો દર્દીઓના નામે ચાલતી આ વ્યવસ્થા પારદર્શિતા અને નૈતિકતા બંને સામે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.

મેડિકલ બિલિંગની પ્રક્રિયામાં પણ અનેક ગેરરીતિઓ હોવાના આક્ષેપો થઈ રહ્યા છે. ઘણી વખત હોસ્પિટલના બિલમાં દવાઓની અલગ વિગત દર્શાવવામાં આવતી નથી, પરંતુ તેને સારવારના કુલ ખર્ચમાં જ સમાવી દેવામાં આવે છે. પરિણામે દર્દી કે તેમના પરિવારજનોને ચોક્કસ દવા માટે કેટલો ખર્ચ થયો તેની સ્પષ્ટ માહિતી મળતી નથી. દવા બજારના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, ડ્રગ પ્રાઈસ કંટ્રોલ ઓર્ડર (DPCO) મુજબ દવાના ભાવ નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા માટે ચોક્કસ નિયમો છે, જેમાં ઉત્પાદક, હોલસેલર અને રિટેલરના માર્જિનની પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. તેમ છતાં, કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ નિયમોના ભાવથી વિપરીત અત્યંત ઊંચી એમઆરપી છાપવામાં આવતી હોવાના આરોપો થઈ રહ્યા છે. જો આ મુદ્દે સરકાર કડક દેખરેખ રાખે અને માર્જિન અંગેના નિયમોનો અસરકારક અમલ કરાવે તો દર્દીઓ પરનો આર્થિક બોજ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી શકે છે.

હોસ્પિટલના મેડિકલ સ્ટોરમાં જીએસટી અને આવકવેરા સંબંધિત ગેરરીતિઓના પણ ગંભીર આક્ષેપો સામે આવ્યા છે. કેટલાક સામાજિક કાર્યકરો અને વેપાર ક્ષેત્રના લોકોનો દાવો છે કે હોસ્પિટલમાં સારવાર દરમિયાન આપવામાં આવતી કેટલીક દવાઓના વેચાણમાં જીએસટીની યોગ્ય વસૂલાત અથવા નોંધણી થતી નથી. એટલું જ નહીં, કેટલીક જગ્યાએ માત્ર પ્રદર્શન અથવા ડૉક્ટરો માટે આપવામાં આવતા "નોટ ફોર સેલ" લખેલા સેમ્પલ્સનો પણ ગેરકાયદેસર રીતે ઉપયોગ થતો હોવાના આરોપો છે. જો આવા કિસ્સાઓમાં સત્યતા હોય તો તે માત્ર દર્દીઓ સાથેનો અન્યાય નહીં પરંતુ કરચોરીનો પણ ગંભીર મુદ્દો બની શકે છે. આક્ષેપો વચ્ચે હવે જીએસટી વિભાગ, આવકવેરા વિભાગ અને ડ્રગ કંટ્રોલ સત્તાધીશો દ્વારા વ્યાપક તપાસની માંગ પણ ઉઠી રહી છે.

સૌથી વધુ અસર હૃદયરોગ, ડાયાબિટીસ, બ્લડપ્રેશર અને એસિડિટી જેવા લાંબા સમય સુધી ચાલતા રોગોના દર્દીઓ પર પડી રહી હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. હાર્ટ ફેલ્યોર માટે ઉપયોગમાં લેવાતી સાકુબિટ્રીલ અને વાલ્સાર્ટન, ડાયાબિટીસ માટે ગ્લિમીપ્રાઈડ, પાયોગ્લિટાઝોન અને મેટફોર્મિન તેમજ કોલેસ્ટ્રોલ અને હૃદયરોગ માટે એટોર્વાસ્ટેટિન, એસ્પિરિન અને ક્લોપિડોગ્રેલ જેવા સક્રિય ઘટકો ધરાવતી અનેક બ્રાન્ડેડ દવાઓના ભાવમાં મોટા તફાવતના આક્ષેપો થઈ રહ્યા છે. દર્દીઓનું કહેવું છે કે હોસ્પિટલમાં દાખલ થયા પછી બહારથી દવા લાવવાની મંજૂરી ઘણી વખત મળતી નથી, જેના કારણે તેઓ હોસ્પિટલના સ્ટોરમાંથી જ મોંઘા ભાવે દવા ખરીદવા મજબૂર બને છે. સારવારનો ખર્ચ પહેલેથી જ ઊંચો હોય ત્યારે દવાઓના વધારાના બિલથી સામાન્ય અને મધ્યમવર્ગીય પરિવારોની આર્થિક સ્થિતિ પર ગંભીર અસર પડે છે.

આ સમગ્ર મુદ્દાએ રાજ્યમાં ખાનગી આરોગ્યસેવા અને દવા વેચાણ વ્યવસ્થાની પારદર્શિતા અંગે ગંભીર ચર્ચા શરૂ કરી છે. દર્દી હિતના સંગઠનોનું માનવું છે કે હોસ્પિટલોમાં દવાઓના ભાવ, ખરીદી પ્રક્રિયા, બિલિંગ સિસ્ટમ અને મેડિકલ સ્ટોરની માલિકીની સ્વતંત્ર ઓડિટ થવી જોઈએ. સાથે જ દર્દીઓને સમાન ગુણવત્તાની દવા બહારથી ખરીદવાનો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ કરાવવા, દવાના બિલમાં સંપૂર્ણ વિગતો ફરજિયાત દર્શાવવા અને એમઆરપી તથા નફાના માર્જિન અંગે કડક નિયમોનો અમલ કરાવવા જેવી માંગ પણ ઉઠી રહી છે. જોકે, ઉપરોક્ત તમામ મુદ્દાઓ હાલમાં વિવિધ આક્ષેપો અને ચર્ચાઓના આધારે સામે આવ્યા છે. સંબંધિત હોસ્પિટલો, ફાર્મા કંપનીઓ અને સરકારી સત્તાવાળાઓની સત્તાવાર તપાસ બાદ જ હકીકત સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ થશે. તેમ છતાં, દર્દીઓના હિતોની સુરક્ષા, દવા બજારમાં પારદર્શિતા અને આરોગ્ય સેવાઓમાં વિશ્વાસ જળવાઈ રહે તે માટે અસરકારક નિયમન અને જવાબદારી નક્કી કરવી સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત બની ગઈ છે.