રાજકારણ પોલીસ સરકારની નહીં, જનતાની છે': બોમ્બે હાઈકોર્ટનો કડક સંદેશ, અસંમતિના અધિકારને બંધારણીય રક્ષણ

લોકશાહી વ્યવસ્થામાં નાગરિકોને સરકારની નીતિઓનો વિરોધ કરવાનો અધિકાર છે અને માત્ર વિરોધ કે આંદોલનમાં ભાગ લેવા બદલ તેમની સામે દમનકારી કાર્યવાહી થઈ શકે નહીં, તેવી મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી સાથે બોમ્બે હાઈકોર્ટે એક નોંધપાત્ર ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે, "પોલીસ અધિકારીઓ વડાપ્રધાન કે મુખ્યમંત્રીના સેવક નથી, પરંતુ તેઓ જનતાના સેવક છે." આ સાથે કોર્ટે મુંબઈ પોલીસ દ્વારા સોશિયલ ડેમોક્રેટિક પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા (SDPI)ના નેતા સામે કરવામાં આવેલી એક્સટર્નમેન્ટ (તડીપાર)ની કાર્યવાહી રદ કરી દીધી હતી. હાઈકોર્ટની આ ટિપ્પણીને લોકશાહી મૂલ્યો, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને નાગરિક અધિકારોના સંદર્ભમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી.

આ સમગ્ર મામલો SDPIના જનરલ સેક્રેટરી સાઈદ અહેમદ અબ્દુલ વાહિદ ચૌધરી સામે નોંધાયેલા કેસોને લઈને હતો. મુંબઈ પોલીસે તેમની સામે પાંચ જેટલી એફઆઈઆર નોંધ્યા બાદ તેમને એક વર્ષ માટે મુંબઈ શહેરની હદ બહાર રહેવાનો આદેશ આપ્યો હતો. પોલીસના જણાવ્યા મુજબ આ કેસો વિવિધ જાહેર દેખાવો, મોરચા અને કેન્દ્ર સરકારની નીતિઓના વિરોધ સાથે સંબંધિત હતા. જોકે ચૌધરીએ આ તડીપારના આદેશને બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં પડકાર્યો હતો અને દલીલ કરી હતી કે તેમની સામે કરવામાં આવેલી કાર્યવાહી કાયદાકીય રીતે યોગ્ય નથી તેમજ તેમના બંધારણીય અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે.

આ અરજી પર સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ માધવ જામદારે પોલીસ અને રાજ્ય સરકારના વલણ અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા. કોર્ટે પૂછ્યું કે શું માત્ર સરકારની નીતિઓનો વિરોધ કરવો કોઈ ગુનો બની શકે? શું લોકશાહી દેશમાં નાગરિકોને પોતાની વાત રજૂ કરવાનો કે શાંતિપૂર્ણ રીતે વિરોધ કરવાનો અધિકાર નથી? જસ્ટિસ જામદારે ટિપ્પણી કરી હતી કે ભારતના નાગરિકો સરકારના ગુલામ નથી અને લોકશાહીનું મૂળ તત્વ જ અસંમતિ વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર છે. જો કોઈ વ્યક્તિ કાયદો અને વ્યવસ્થાને ગંભીર રીતે ખોરવી રહ્યો હોય તો અલગ બાબત છે, પરંતુ માત્ર વિરોધ કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેવા બદલ કોઈને શહેરની બહાર કાઢી મૂકવાની કાર્યવાહી યોગ્ય ઠરી શકે નહીં.

કોર્ટે પોતાના અવલોકનમાં ભારતીય બંધારણની કલમ 19 અને કલમ 21નો વિશેષ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. કલમ 19 દરેક નાગરિકને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, શાંતિપૂર્ણ સભા યોજવાનો અને પોતાના વિચારો રજૂ કરવાનો અધિકાર આપે છે, જ્યારે કલમ 21 દરેક વ્યક્તિને કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવાનો અધિકાર સુનિશ્ચિત કરે છે. હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે આ બંને મૂળભૂત અધિકારોને ધ્યાનમાં લીધા વિના કોઈપણ નાગરિક સામે આવી કડક વહીવટી કાર્યવાહી કરવી બંધારણીય સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ ગણાય.

સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે પોલીસની ભૂમિકા અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી હતી. જસ્ટિસ જામદારે જણાવ્યું કે પોલીસનું કામ કોઈ રાજકીય સત્તાધારીના હિતોનું રક્ષણ કરવાનું નથી, પરંતુ કાયદાનું નિષ્પક્ષપણે પાલન કરાવવાનું અને નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનું છે. પોલીસ તંત્રે પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ કાયદાની મર્યાદામાં રહીને કરવો જોઈએ અને કોઈપણ કાર્યવાહી કરતી વખતે વ્યક્તિના બંધારણીય અધિકારોનું પૂરતું ધ્યાન રાખવું જોઈએ. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે વહીવટી સત્તાઓનો ઉપયોગ અસંમતિના અવાજને દબાવવા માટે થઈ શકે નહીં.

હાઈકોર્ટે અંતે પોલીસ દ્વારા આપવામાં આવેલા એક્સટર્નમેન્ટના આદેશને મનસ્વી અને બંધારણીય જોગવાઈઓની ભાવનાને અનુરૂપ ન હોવાનું ગણાવીને તેને રદ કરી દીધો હતો. કોર્ટે નોંધ્યું કે રજૂ કરાયેલા રેકોર્ડ પરથી એવું સ્પષ્ટ થતું નથી કે અરજદારની હાજરીથી જાહેર શાંતિ અથવા કાયદો અને વ્યવસ્થાને એવો ગંભીર ખતરો હતો કે તેમને શહેરની હદ બહાર રાખવાની જરૂરિયાત ઊભી થાય. તેથી માત્ર વિરોધ કાર્યક્રમો અને સરકારની નીતિઓ વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવવાના આધારે લેવામાં આવેલી કાર્યવાહી ટકી શકે નહીં.

બોમ્બે હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો લોકશાહી વ્યવસ્થામાં નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોને પુનઃમજબૂત કરતો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય માનવામાં આવી રહ્યો છે. આ નિર્ણય એ સિદ્ધાંતને વધુ એક વખત સ્પષ્ટ કરે છે કે સરકારની ટીકા કરવી અથવા તેની નીતિઓ સામે શાંતિપૂર્ણ વિરોધ નોંધાવવો લોકશાહીમાં સ્વીકાર્ય અને બંધારણથી સુરક્ષિત અધિકાર છે. સાથે જ કોર્ટે પોલીસ તંત્રને પણ યાદ અપાવ્યું છે કે તેની પ્રથમ અને મુખ્ય જવાબદારી જનતાની સેવા કરવાની છે, કોઈપણ રાજકીય સત્તાના હિતમાં કાર્ય કરવાની નહીં. આ ચુકાદો ભવિષ્યમાં આવા પ્રકારના કેસોમાં માર્ગદર્શક તરીકે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે.