ઈન્ડિયા વિશ્વને હવે ડિગ્રીધારકો નહીં, કારીગરો જોઈએ! યુરોપ-અમેરિકાની વધતી માંગથી ભારતમાં પ્લમ્બર, ઇલેક્ટ્રિશિયન અને નર્સોની સર્જાઈ શકે છે ગંભીર અછત

દુનિયાની અર્થવ્યવસ્થા હાલમાં એક એવા પરિવર્તનના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહી છે, જે આગામી દાયકાઓ સુધી વૈશ્વિક રોજગાર બજારનું સ્વરૂપ બદલી શકે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ઓટોમેશન અને ડિજિટલ ટેકનોલોજીની ચર્ચાઓ વચ્ચે એક એવી સમસ્યા ઝડપથી વિકસી રહી છે, જેના વિશે સામાન્ય લોકો બહુ ઓછું ધ્યાન આપે છે. આ સમસ્યા છે – કુશળ બ્લુ કોલર કામદારોની વૈશ્વિક અછત.

યુરોપ, અમેરિકા, કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને અન્ય વિકસિત દેશોમાં વસ્તી વૃદ્ધ થતી જઈ રહી છે. ત્યાંના લોકોનું સરેરાશ આયુષ્ય વધી રહ્યું છે, પરંતુ જન્મદર સતત ઘટી રહ્યો છે. પરિણામે યુવા શ્રમિકોની સંખ્યા ઓછી થઈ રહી છે. બીજી તરફ વૃદ્ધ લોકોની વધતી વસ્તીને કારણે આરોગ્યસંભાળ, રહેઠાણ, જાળવણી અને અન્ય સેવાઓની માંગ સતત વધી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં પ્લમ્બર, ઇલેક્ટ્રિશિયન, સુથાર, વેલ્ડર, મિકેનિક, કેરગિવર અને નર્સ જેવા વ્યવસાયોમાં કામ કરનારા લોકોની ભારે અછત સર્જાઈ રહી છે.

આજે વિશ્વના ઘણા વિકસિત દેશો માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ નથી કે તેમને સોફ્ટવેર એન્જિનિયરો કે એમબીએ ગ્રેજ્યુએટ્સ ક્યાંથી મળશે, પરંતુ એ છે કે તેમને ઘર બનાવનાર, પાણીની લાઈનો રિપેર કરનાર, વીજળીની સમસ્યાઓ ઉકેલનાર અને વૃદ્ધોની સંભાળ રાખનાર લોકો ક્યાંથી મળશે.

વૃદ્ધ થતી દુનિયા – એક મોટું આર્થિક પડકાર

સંયુક્ત રાષ્ટ્રના આંકડા દર્શાવે છે કે 2050 સુધીમાં વિશ્વમાં 65 વર્ષથી વધુ વયના લોકોની સંખ્યા બમણી થઈ જશે. જાપાન, જર્મની, ઇટાલી, સ્પેન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોમાં તો વસ્તી વૃદ્ધિ લગભગ અટકી ગઈ છે.

એક સમય હતો જ્યારે દરેક પરિવારમાં ત્રણથી ચાર બાળકો સામાન્ય વાત હતી. આજે યુરોપના ઘણા દેશોમાં જન્મદર પ્રતિ મહિલા 1.5થી પણ ઓછો છે. કેટલાક દેશોમાં તો આ આંકડો 1 સુધી પહોંચી ગયો છે.

જન્મદર ઘટવાના મુખ્ય કારણોમાં જીવનશૈલીમાં બદલાવ, લગ્નની વધતી ઉંમર, કારકિર્દી પ્રત્યેનું વધતું આકર્ષણ, મોંઘવારી અને બાળકો ઉછેરવાના વધતા ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે.

પરિણામે આજની કાર્યરત યુવા પેઢી ધીમે ધીમે નિવૃત્ત થઈ રહેલા વૃદ્ધ શ્રમિકોની જગ્યાએ પૂરતી સંખ્યામાં આવી શકતી નથી.

જર્મનીમાં હજારો નોકરીઓ ખાલી

જર્મની હાલમાં વિશ્વના સૌથી મોટા ઔદ્યોગિક દેશોમાંનો એક છે. છતાં ત્યાં હજારો નહીં પરંતુ લાખો જગ્યાઓ ખાલી પડી છે.

જર્મન સરકાર અને ઉદ્યોગ સંગઠનોના અહેવાલો અનુસાર દેશમાં નિર્માણ ક્ષેત્ર, મેન્યુફેક્ચરિંગ, આરોગ્યસંભાળ અને ટેકનિકલ સેવાઓમાં ગંભીર કર્મચારી અછત છે.

એક પ્લમ્બર માટે મહિનાઓ સુધી રાહ જોવી પડે તેવી સ્થિતિ ઉભી થઈ રહી છે. ઘરની વીજળીની સમસ્યા હોય તો ઇલેક્ટ્રિશિયન તરત મળતા નથી. નર્સિંગ હોમ્સ અને હોસ્પિટલોને સ્ટાફ મળતો નથી.

આ સ્થિતિ માત્ર જર્મનીની નથી.

અમેરિકા પણ કામદારો માટે તરસી રહ્યું છે

અમેરિકામાં પણ બાંધકામ ઉદ્યોગ, ટ્રાન્સપોર્ટેશન, આરોગ્યસંભાળ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રોમાં કુશળ શ્રમિકોની ભારે અછત છે.

હાલમાં અમેરિકામાં લાખો નોકરીઓ ખાલી છે. અનેક રાજ્યોમાં નર્સોની અછત એટલી વધી ગઈ છે કે હોસ્પિટલોને આંતરરાષ્ટ્રીય ભરતી કાર્યક્રમો શરૂ કરવા પડ્યા છે.

ઘણા અમેરિકન યુવાનો કોલેજ શિક્ષણ તરફ વળ્યા હોવાથી ટેકનિકલ અને હસ્તકૌશલ્ય આધારિત વ્યવસાયોમાં આવનારી નવી પેઢી ઓછી થઈ ગઈ છે.

વ્હાઇટ કોલર સામે બ્લુ કોલર – બદલાતી હકીકત

છેલ્લા બે દાયકાથી ભારતમાં એક માન્યતા વિકસિત થઈ કે સફળતા એટલે એન્જિનિયર, ડોક્ટર, CA અથવા MBA બનવું.

પરિવારો પોતાના બાળકોને હસ્તકૌશલ્ય આધારિત વ્યવસાયોથી દૂર રાખવા લાગ્યા. IT અને કોર્પોરેટ નોકરીઓને વધુ પ્રતિષ્ઠા મળવા લાગી.

પરંતુ હવે વૈશ્વિક રોજગાર બજાર અલગ જ સંકેતો આપી રહ્યું છે.

આજે હજારો MBA અને સામાન્ય ગ્રેજ્યુએટ્સ નોકરી માટે સ્પર્ધા કરી રહ્યા છે, જ્યારે અનુભવી ઇલેક્ટ્રિશિયન, પ્લમ્બર કે વેલ્ડરને ઘણી વખત વધુ સારી આવક મળી રહી છે.

કેટલાક પશ્ચિમી દેશોમાં કુશળ પ્લમ્બર અને ઇલેક્ટ્રિશિયનની આવક ઘણી વખત ઓફિસમાં કામ કરતા કર્મચારીઓ કરતાં પણ વધારે હોય છે.

AIનો સૌથી ઓછો ખતરો કયા વ્યવસાયોને?

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના વધતા પ્રભાવ વચ્ચે પણ કેટલાક વ્યવસાયો એવા છે જે નજીકના ભવિષ્યમાં મશીનો દ્વારા સંપૂર્ણપણે બદલાઈ શકે તેમ નથી.

તેમાં મુખ્યત્વે નીચેના વ્યવસાયોનો સમાવેશ થાય છે:

• પ્લમ્બર
• ઇલેક્ટ્રિશિયન
• સુથાર
• વેલ્ડર
• મિકેનિક
• નર્સ
• કેરગિવર
• HVAC ટેક્નિશિયન
• મશીન રિપેર નિષ્ણાત

આ વ્યવસાયોમાં સ્થળ પર હાજરી, પ્રેક્ટિકલ અનુભવ અને માનવીય નિર્ણય ક્ષમતાની જરૂર પડે છે.

AI સોફ્ટવેર લખી શકે છે, પરંતુ ઘરમાં લીક થતી પાણીની પાઈપ રિપેર કરી શકતું નથી.

ભારત – વિશ્વનું સૌથી મોટું શ્રમિક ભંડાર

ભારત આજે વિશ્વનો સૌથી વધુ યુવા વસ્તી ધરાવતો દેશ છે.

દર વર્ષે લાખો યુવાનો રોજગાર બજારમાં પ્રવેશ કરે છે. આ જ કારણ છે કે યુરોપ અને અન્ય વિકસિત દેશો હવે ભારત તરફ આશાભરી નજરે જોઈ રહ્યા છે.

ભારત પાસે મોટી સંખ્યામાં એવા લોકો છે જે તાલીમ આપ્યા પછી વૈશ્વિક બજારમાં કામ કરી શકે.

નર્સિંગ ક્ષેત્રમાં તો ભારતીયોની પ્રતિષ્ઠા પહેલેથી જ સ્થાપિત છે. અમેરિકા, બ્રિટન, કેનેડા અને મધ્ય પૂર્વના દેશોમાં ભારતીય નર્સો મોટી સંખ્યામાં સેવા આપી રહ્યા છે.

હવે આ જ મોડલ અન્ય કુશળ વ્યવસાયોમાં પણ અપનાવવામાં આવી શકે છે.

આગામી પાંચ વર્ષમાં શું થઈ શકે?

શ્રમબજારના નિષ્ણાતો માને છે કે જો યુરોપિયન દેશો અને અમેરિકા મોટા પાયે ભારતીય કામદારોની ભરતી શરૂ કરશે તો આગામી પાંચ વર્ષમાં ભારતમાં જ કુશળ શ્રમિકોની અછત સર્જાઈ શકે છે.

કારણ કે:

• સ્થાનિક સ્તરે તાલીમ પામેલા લોકોની સંખ્યા મર્યાદિત છે.
• ઘણા યુવાનો હજી પણ માત્ર ડિગ્રી મેળવવા પર ધ્યાન આપે છે.
• ટેકનિકલ વ્યવસાયોને પૂરતી સામાજિક પ્રતિષ્ઠા મળતી નથી.
• વિદેશમાં વધુ વેતન મળવાથી લોકો સ્થળાંતર કરશે.

પરિણામે ભારતમાં ઘર બનાવવું, મશીનો રિપેર કરાવવી અથવા ટેકનિકલ કામદારો મેળવવા વધુ ખર્ચાળ બની શકે છે.

ભારતમાં શા માટે યુવાનો આ ક્ષેત્રોમાં આવવા માંગતા નથી?

તેના અનેક કારણો છે:

1. સામાજિક માનસિકતા

ઘણા પરિવારો માને છે કે પ્લમ્બર અથવા ઇલેક્ટ્રિશિયન બનવું પ્રતિષ્ઠિત વ્યવસાય નથી.

2. ઓછી આવક

ઘણા વિસ્તારોમાં કુશળ કામદારોને તેમના કૌશલ્ય મુજબ વેતન મળતું નથી.

3. નોકરીની અનિશ્ચિતતા

ઘણા લોકો ફ્રીલાન્સ અથવા કોન્ટ્રાક્ટ આધારે કામ કરે છે.

4. તાલીમની મર્યાદિત વ્યવસ્થા

દરેક જિલ્લામાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ સેન્ટર્સ ઉપલબ્ધ નથી.

નર્સોની માંગ સૌથી વધુ કેમ?

વિશ્વભરમાં વૃદ્ધ વસ્તી વધતા આરોગ્યસંભાળ સેવાઓની જરૂરિયાત વધી રહી છે.

એક વૃદ્ધ સમાજને વધુ જોઈએ:

• હોસ્પિટલ સ્ટાફ
• નર્સો
• કેરગિવર્સ
• હોમ કેર સહાયકો
• ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ

યુરોપના ઘણા દેશોમાં નર્સોની અછત ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી ચૂકી છે.

ભારતીય નર્સો અંગ્રેજી ભાષા, ક્લિનિકલ તાલીમ અને કાર્યક્ષમતાના કારણે વિશ્વભરમાં પસંદ કરવામાં આવે છે.

સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ – ભારત માટે સૌથી મોટો અવસર

આ પડકારને ભારત માટે એક મોટી તકમાં પણ ફેરવી શકાય છે.

જો ભારત આગામી દસ વર્ષમાં લાખો યુવાનોને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો મુજબ તાલીમ આપી શકે તો:

• બેરોજગારી ઘટશે
• વિદેશી ચલણમાં વધારો થશે
• વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની ભૂમિકા મજબૂત બનશે

આ માટે ITI, પોલિટેકનિક, સ્કિલ યુનિવર્સિટીઓ અને ખાનગી તાલીમ સંસ્થાઓને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે.

શિક્ષણ નીતિમાં પરિવર્તનની જરૂર

ભારતમાં આજે પણ ઘણા વિદ્યાર્થીઓ માત્ર ડિગ્રી માટે અભ્યાસ કરે છે.

પરંતુ ભવિષ્યમાં પ્રશ્ન એ રહેશે નહીં કે તમારી પાસે કેટલી ડિગ્રી છે, પરંતુ એ રહેશે કે તમે શું કરી શકો છો.

કૌશલ્ય આધારિત શિક્ષણને પ્રાથમિકતા આપવી પડશે.

શાળાના સ્તરેથી જ વિદ્યાર્થીઓને ટેકનિકલ અને વ્યવસાયિક શિક્ષણ તરફ પ્રોત્સાહિત કરવું પડશે.

સરકાર માટે ચેતવણી

ભારત સરકારે જો સમયસર આયોજન નહીં કરે તો ભવિષ્યમાં દેશને પોતાની અંદર જ કુશળ શ્રમિકોની અછતનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

તે માટે:

• સ્કિલ મેપિંગ કરવું પડશે
• નવા તાલીમ કેન્દ્રો શરૂ કરવા પડશે
• કારીગરોને યોગ્ય વેતન અને સુરક્ષા આપવી પડશે
• આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોની તાલીમ વ્યવસ્થા ઉભી કરવી પડશે

બદલાતી દુનિયાનો મોટો સંદેશ

એક સમય હતો જ્યારે લોકો માનતા હતા કે ડિગ્રી એટલે જ સફળતા. પરંતુ આજની વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા એક અલગ જ સંદેશ આપી રહી છે.

વિશ્વના સૌથી સમૃદ્ધ દેશો આજે ડિગ્રીધારકો કરતાં વધુ પ્લમ્બર, ઇલેક્ટ્રિશિયન, નર્સ, સુથાર અને મિકેનિક શોધી રહ્યા છે.

આગામી દાયકામાં કદાચ સૌથી કિંમતી માનવ સંસાધન એ નહીં હોય જે માત્ર ઓફિસમાં કમ્પ્યુટર સામે બેસીને કામ કરે, પરંતુ તે હશે જે પોતાના હાથ અને કૌશલ્યથી સમાજની મૂળભૂત જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે.

ભારત માટે આ એક સાથે તક અને પડકાર બંને છે. જો દેશ પોતાના યુવાનોને યોગ્ય કૌશલ્ય આપી શકશે તો તે વિશ્વનો સૌથી મોટો "સ્કિલ કેપિટલ" બની શકે છે. પરંતુ જો આ તક ગુમાવશે, તો ભવિષ્યમાં દેશને પોતાના ઘરો, હોસ્પિટલો, કારખાનાઓ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે જરૂરી કુશળ કામદારોની અછતનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

વિશ્વના બદલાતા રોજગાર બજારમાં હવે એક વાત સ્પષ્ટ થઈ રહી છે — આવનારા સમયમાં માત્ર ડિગ્રી નહીં, પરંતુ કૌશલ્ય જ સૌથી મોટી સંપત્તિ બનશે.