ગીતા સંદેશ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા – અધ્યાય ૨ : સાંખ્ય યોગ શ્લોક ૧૬

 नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६॥

ગુજરાતી ભાષાંતર

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું:
"અસત્ (જેનું વાસ્તવિક અસ્તિત્વ નથી) તેનું અસ્તિત્વ હોતું નથી અને સત્ (જેનું શાશ્વત અસ્તિત્વ છે) તેનો ક્યારેય અભાવ થતો નથી. આ બંનેનું તત્ત્વ શું છે તે તત્ત્વદર્શી જ્ઞાની પુરુષોએ જાણી લીધું છે."

સરળ સમજણ

આ શ્લોકમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સત્ અને અસત્ વચ્ચેનો તફાવત સમજાવે છે.

સત્ એટલે જેનું અસ્તિત્વ શાશ્વત છે અને જેનો ક્યારેય નાશ થતો નથી. ગીતા સંદર્ભમાં આ મુખ્યત્વે આત્મા તરફ સંકેત કરે છે.

અસત્ એટલે જેનું અસ્તિત્વ કાયમી નથી અને જે સમય સાથે બદલાય અથવા નષ્ટ થાય છે. અહીં શરીર અને ભૌતિક જગતની નાશવંત પ્રકૃતિનો વિચાર સમજાવવામાં આવે છે.

સરળ ઉદાહરણ તરીકે:

 બીજમાંથી છોડ બને છે, છોડ મોટો થાય છે અને અંતે સુકાઈ જાય છે. તેનું રૂપ સતત બદલાય છે.
પરંતુ આત્મા ગીતા અનુસાર આવા પરિવર્તનોથી પર છે.

આધ્યાત્મિક અર્થ

આ શ્લોકનો મુખ્ય સંદેશ છે:

"નાશવંત વસ્તુને શાશ્વત માનવી એ અજ્ઞાન છે."

અર્જુન પોતાના સ્વજનોના શરીરના મૃત્યુને અંતિમ વિનાશ માનીને શોક કરી રહ્યો છે. શ્રીકૃષ્ણ તેને સમજાવે છે કે શરીર નાશવંત છે, પરંતુ આત્મા શાશ્વત છે.

તેથી જ્ઞાની વ્યક્તિ નાશવંત શરીર અને શાશ્વત આત્મા વચ્ચેનો ભેદ સમજે છે.

જીવનમાં શીખવા જેવું

જીવનમાં પરિવર્તન સ્વાભાવિક છે.

ભૌતિક વસ્તુઓ કાયમી નથી.

નાશવંત વસ્તુઓ સાથે અતિશય આસક્તિ દુઃખનું કારણ બની શકે છે.

આત્મજ્ઞાન આપણને શાશ્વત અને અશાશ્વત વચ્ચેનો ભેદ સમજવામાં મદદ કરે છે.

મુખ્ય સંદેશ

 "સત્ નો ક્યારેય નાશ થતો નથી અને અસત્નું શાશ્વત અસ્તિત્વ હોતું નથી."

આગળના શ્લોક ૨.૧૭માં શ્રીકૃષ્ણ સમજાવશે કે જે સમગ્ર જગતમાં વ્યાપ્ત છે અને જેનો નાશ કોઈ કરી શકતું નથી, તેને જ અવિનાશી તત્ત્વ તરીકે જાણવું જોઈએ.