આંતરરાષ્ટ્રીય અમેરિકા-ઈરાન તણાવ વચ્ચે નવો ખતરો: યમને આપી બાબ અલ-મંડેબ બંધ કરવાની ધમકી, કાચા તેલના ભાવમાં ઉછાળાની આશંકા

અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધી રહેલા તણાવની અસર હવે વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા બજાર પર જોવા મળી રહી છે. મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા ભૂરાજકીય સંઘર્ષ વચ્ચે યમને એક નવી ચેતવણી આપી છે, જેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચિંતા વધી છે. યમન દ્વારા વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ ‘બાબ અલ-મંડેબ’ બંધ કરવાની ધમકી આપવામાં આવી છે. જો આ માર્ગ અવરોધિત કરવામાં આવશે તો તેની અસર માત્ર મધ્ય પૂર્વ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના વેપાર, ઈંધણ પુરવઠા અને અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે. નિષ્ણાતોના મતે, હોર્મુઝ જળમાર્ગની જેમ બાબ અલ-મંડેબ પણ વૈશ્વિક ઊર્જા સપ્લાય માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે.

બાબ અલ-મંડેબ વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત દરિયાઈ માર્ગોમાંનો એક છે, જે લાલ સમુદ્ર (Red Sea) અને એડનના અખાત (Gulf of Aden)ને જોડે છે. આ માર્ગ દ્વારા એશિયા, યુરોપ અને મધ્ય પૂર્વ વચ્ચે મોટા પ્રમાણમાં કાચા તેલ, કુદરતી ગેસ અને અન્ય વેપારી માલની અવરજવર થાય છે. જો કોઈ કારણસર આ જળમાર્ગ બંધ થાય અથવા સુરક્ષા જોખમને કારણે જહાજોની અવરજવર અટકે તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર મોટો પ્રભાવ પડી શકે છે. ખાસ કરીને યુરોપિયન દેશો માટે આ માર્ગ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે મધ્ય પૂર્વમાંથી આવતા ઊર્જા પુરવઠાનો મોટો હિસ્સો આ દરિયાઈ માર્ગ પર આધાર રાખે છે.

યમનની ધમકી પાછળ મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા રાજકીય અને સૈન્ય તણાવને મુખ્ય કારણ માનવામાં આવે છે. યમન તરફથી કહેવામાં આવ્યું છે કે જો સાઉદી અરેબિયા દ્વારા કરવામાં આવતી સૈન્ય કાર્યવાહી બંધ નહીં થાય તો આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક પગલાં લેવામાં આવી શકે છે. બાબ અલ-મંડેબને બંધ કરવાની ધમકી એ જ દિશામાં એક મોટું પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. જોકે, આ પ્રકારની કાર્યવાહી થાય તો તેનો પ્રભાવ માત્ર વિરોધી દેશો સુધી સીમિત નહીં રહે, પરંતુ વિશ્વભરના આયાત-નિકાસ વ્યવહાર અને ઊર્જા બજારને અસર કરી શકે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સૌથી મોટી ચિંતા કાચા તેલના ભાવને લઈને છે. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો મધ્ય પૂર્વના મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગો પર અવરોધ ઊભો થાય તો તેલના પુરવઠામાં ઘટાડો થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ભારે ઉછાળો જોવા મળી શકે છે અને કેટલાક અંદાજો મુજબ તે પ્રતિ બેરલ 200 ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે. જો આવું થાય તો પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં વધારો, મોંઘવારીમાં વૃદ્ધિ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર દબાણ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.

ભારત માટે પણ આ સ્થિતિ ચિંતાજનક બની શકે છે. ભારત તેની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઈલની આયાત કરે છે. મધ્ય પૂર્વમાંથી આવતા તેલના પુરવઠામાં કોઈ પણ પ્રકારનો વિક્ષેપ આવે તો તેની સીધી અસર ભારતીય અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે. સાથે જ યુરોપ સાથેના ભારતના વેપાર માર્ગો પર પણ અસર થવાની સંભાવના છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, બાબ અલ-મંડેબ માર્ગમાં વિક્ષેપ આવે તો ભારતના વિદેશી વેપારના આશરે 35 ટકા હિસ્સા પર અસર પડી શકે છે, કારણ કે આ માર્ગ એશિયા અને યુરોપ વચ્ચેના મહત્વપૂર્ણ વેપાર માર્ગોમાંનો એક છે.

ભારતીય નિકાસકારો માટે પણ આ એક મોટો પડકાર બની શકે છે. શિપિંગ ખર્ચમાં વધારો, માલ પહોંચાડવામાં વિલંબ અને વીમા ખર્ચમાં વધારો થવાથી ઉદ્યોગોને વધારાનો આર્થિક બોજ સહન કરવો પડી શકે છે. ખાસ કરીને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો, કેમિકલ્સ, ટેક્સટાઇલ, એન્જિનિયરિંગ માલ અને અન્ય નિકાસ ક્ષેત્રોને અસર થવાની શક્યતા છે. વૈશ્વિક બજારમાં અનિશ્ચિતતા વધે તો રોકાણકારોના વિશ્વાસ પર પણ અસર પડી શકે છે.

હાલ સમગ્ર વિશ્વની નજર મધ્ય પૂર્વની પરિસ્થિતિ પર છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ બાદ હવે બાબ અલ-મંડેબ જેવા મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગને લઈને ઉભી થયેલી સ્થિતિએ વૈશ્વિક સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતા અંગે નવા પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. જો રાજદ્વારી પ્રયાસો દ્વારા તણાવ ઓછો નહીં થાય તો ઊર્જા બજારથી લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સુધી તેની વ્યાપક અસર જોવા મળી શકે છે. આગામી દિવસોમાં અમેરિકા, ઈરાન, યમન અને સાઉદી અરેબિયાની નીતિઓ વૈશ્વિક અર્થતંત્રની દિશા નક્કી કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.