મારું ગુજરાત વિકાસ સાથે દેવું પણ ‘વિકાસ’ પામ્યું! ગુજરાત સરકારનું જાહેર દેવું ₹4.30 લાખ કરોડને પાર.
ગુજરાતમાં વિકાસના દાવાઓ વચ્ચે રાજ્ય સરકારના વધતા દેવાના આંકડાઓએ પણ ચર્ચા જગાવી છે. વિધાનસભામાં રજૂ થયેલા આંકડા મુજબ વર્ષ 2025-26 સુધીમાં ગુજરાત સરકારનું જાહેર દેવું ₹4.30 લાખ કરોડને પાર પહોંચી ગયું છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે રાજ્યનો દેવાનો ગ્રાફ સતત ઉપર જઈ રહ્યો છે અને સરકારની નાણાકીય જવાબદારીઓમાં વધારો થઈ રહ્યો છે.
સરકાર દ્વારા રાજ્યમાં રસ્તા, પુલ, ઉદ્યોગ, સિંચાઈ, શહેરી વિકાસ અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓ માટે મોટા પાયે ખર્ચ કરવામાં આવે છે. જોકે વિકાસના આ કામો માટે લેવાતા દેવાની સાથે તેના વ્યાજ અને મુદ્દલની ચુકવણી પણ સરકાર માટે મોટો પડકાર બની રહી છે. દેવું વધે તેમ તેની ચુકવણી પાછળનો ખર્ચ પણ સતત વધતો જાય છે.
આંકડાઓ મુજબ વર્ષ 2025-26 દરમિયાન ગુજરાત સરકારને માત્ર વ્યાજની ચુકવણી પાછળ જ ₹27,000 કરોડથી વધુનો ખર્ચ થવાની શક્યતા છે. આ રકમ રાજ્યના બજેટ પર મોટો ભાર મૂકે છે. સરકારની આવકમાંથી એક મોટો હિસ્સો જો વ્યાજ ચૂકવવામાં જતો રહે, તો અન્ય જનકલ્યાણકારી યોજનાઓ અને વિકાસલક્ષી પ્રવૃત્તિઓ માટે ઉપલબ્ધ નાણાં પર અસર થવાની શક્યતા રહે છે.
આ ઉપરાંત, વર્ષ 2025-26માં દેવાની મુદ્દલની ચુકવણી પણ ₹34,000 કરોડથી વધુ રહેવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે. એટલે કે સરકારને એક તરફ નવા વિકાસકાર્યો માટે નાણાંની જરૂરિયાત છે, તો બીજી તરફ અગાઉ લીધેલા દેવાની મુદ્દલ અને વ્યાજની ચુકવણી કરવાની જવાબદારી પણ છે. આ બંને વચ્ચે નાણાકીય સંતુલન જાળવવું સરકાર માટે મહત્વપૂર્ણ બની રહે છે.
વિપક્ષ દ્વારા આવા આંકડાઓને આધારે સરકારની નાણાકીય નીતિ અને દેવા આધારિત વિકાસ મોડલ પર સવાલો ઉઠાવવામાં આવી શકે છે. સવાલ એ છે કે રાજ્યના વિકાસ માટે લેવાતું દેવું કેટલું જરૂરી છે અને તેમાંથી થતો ખર્ચ કેટલો ઉત્પાદક છે? જો દેવામાંથી ઊભી થતી સંપત્તિ અને આવક રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવે તો દેવું ઉપયોગી બની શકે છે, પરંતુ બિનઉત્પાદક ખર્ચ વધે તો લાંબા ગાળે નાણાકીય ભાર વધી શકે છે.
વધતા દેવા સાથે ભવિષ્યની પેઢીઓ પર તેની અસર અંગે પણ ચર્ચા જરૂરી બની છે. સરકારને દેવું ચૂકવવા માટે કરવેરાની આવક, બિનકર આવક અને અન્ય નાણાકીય સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરવો પડે છે. જો દેવાની ગતિ આવકની વૃદ્ધિ કરતાં વધુ રહે, તો બજેટમાં શિક્ષણ, આરોગ્ય, કૃષિ, રોજગાર અને સામાજિક સુરક્ષા જેવા ક્ષેત્રો માટે નાણાં ફાળવવામાં મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે.
આથી મુખ્ય સવાલ એ છે કે વિકાસની ગતિ સાથે જો દેવાનો આંકડો પણ સતત દોડતો રહે, તો આ દેવાનો ભાર આખરે કોના ખભા પર પડશે? રાજ્ય સરકારે વિકાસ સાથે નાણાકીય શિસ્ત, આવકમાં વધારો, ખર્ચનું યોગ્ય આયોજન અને દેવાના અસરકારક સંચાલન પર પણ ધ્યાન આપવું પડશે. કારણ કે સાચો વિકાસ માત્ર મોટા પ્રોજેક્ટ્સથી નહીં, પરંતુ મજબૂત અને ટકાઉ નાણાકીય વ્યવસ્થાથી જ માપી શકાય છે.
