મારું ગુજરાત સૌરાષ્ટ્રમાં જળસંકટની ભીતિ ઘેરી: 85માંથી 45 ડેમોમાં માત્ર 2થી 20 ટકા પાણી.

સૌરાષ્ટ્રમાં ચોમાસું અંતિમ તબક્કામાં પહોંચ્યું છે, પરંતુ વરસાદ ખેંચાતા હવે ડેમોમાં ઘટતો જળસંગ્રહ ચિંતાનો વિષય બની રહ્યો છે. સિંચાઈ વિભાગના આંકડા મુજબ સૌરાષ્ટ્રના કુલ 85 ડેમોમાંથી 45 ડેમ એવા છે જ્યાં માત્ર 2થી 20 ટકા જેટલું જ પાણી બચ્યું છે. અનેક જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર તળિયાઝાટક થઈ ગયું છે, જ્યારે કેટલાક ડેમો લગભગ ખાલી થવાની સ્થિતિમાં પહોંચી ગયા છે. વરસાદની આવકમાં વધારો ન થાય તો આગામી ઉનાળામાં પીવાના પાણી, સિંચાઈ અને પશુપાલન માટે ગંભીર મુશ્કેલીઓ ઊભી થવાની શક્યતા છે.

સૌરાષ્ટ્રના અનેક વિસ્તારોમાં ચોમાસા દરમિયાન અપેક્ષિત પ્રમાણમાં વરસાદ ન પડતા ડેમોમાં પાણીની આવક સતત ઘટતી ગઈ છે. શરૂઆતમાં સારા વરસાદને કારણે જળાશયોમાં પાણી ભરાયું હતું, પરંતુ ત્યારબાદ વરસાદની લાંબી ખેંચ સર્જાતા હાલ ડેમોમાંથી પાણીનો વપરાશ તો ચાલુ રહ્યો છે, પરંતુ નવી આવક ખૂબ જ ઓછી રહી છે. પરિણામે 85માંથી 45 ડેમોમાં જળસંગ્રહ 2થી 20 ટકાની વચ્ચે આવી ગયો છે. કેટલાક ડેમોમાં નામમાત્ર પાણી જ બાકી છે, જેના કારણે સ્થાનિક તંત્ર અને પાણી પુરવઠા વિભાગ માટે આગામી સમયનું આયોજન પડકારજનક બન્યું છે.

આ પરિસ્થિતિનો સીધો પ્રભાવ માત્ર ખેતી પર જ નહીં, પરંતુ પીવાના પાણી અને પશુપાલન પર પણ પડી શકે છે. સૌરાષ્ટ્રના અનેક ગામો અને શહેરો માટે સ્થાનિક ડેમો, તળાવો અને જળાશયો મહત્વપૂર્ણ પાણી સ્ત્રોત છે. જો ડેમોમાં પાણીનો જથ્થો ઘટતો જશે તો ઉનાળાની શરૂઆતથી જ પાણીની અછતનો સામનો કરવો પડી શકે છે. ખાસ કરીને વરસાદ આધારિત ખેતી કરતા ખેડૂતો માટે સિંચાઈનું પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવું મુશ્કેલ બની શકે છે. ઘાસચારા અને પશુઓ માટે પાણીની સમસ્યા ઊભી થવાથી પશુપાલકો પર પણ આર્થિક ભારણ વધવાની શક્યતા છે.

રાજકોટ જિલ્લામાં પણ જળસંગ્રહની સ્થિતિ ચિંતાજનક બની છે. જિલ્લાના કુલ 27 ડેમોમાંથી 11 ડેમોમાં માત્ર 1.79 ટકાથી 20 ટકા સુધીનો જ પાણીનો જથ્થો બચ્યો છે. ભાદર, ડોંકી, ગોંડલી, વાછપરી, વેરી, મોતીસર, છાપરવાડી-1, છાપરવાડી-2, ઈશ્વરીયા, કરમાળ અને કર્ણુકી જેવા ડેમોમાં પાણીનું સ્તર સતત ઘટી રહ્યું છે. આ જળાશયો પર સ્થાનિક ખેતી અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોની પાણીની જરૂરિયાતનો આધાર રહે છે. જો આગામી દિવસોમાં વરસાદ નહીં પડે તો આમાંથી કેટલાક ડેમો સંપૂર્ણપણે ખાલી થવાની સ્થિતિમાં પહોંચી શકે છે.

રાજકોટ શહેર માટે હાલ સૌની યોજના મોટો આધાર બની રહી છે. સ્થાનિક ડેમોમાં પૂરતો જળસંગ્રહ ન હોવાથી નર્મદાના પાણી દ્વારા શહેરની પાણી પુરવઠાની જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં આવી રહી છે. થોડા સમય પહેલાં આજી-1 ડેમમાં નર્મદાનું પાણી છોડવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે હવે ન્યારી-1 ડેમમાં પણ નર્મદાનું પાણી પહોંચાડવાની કામગીરી ચાલી રહી છે. છેલ્લા પખવાડિયાથી વધુ સમયથી ન્યારી-1 ડેમમાં નર્મદાનું પાણી ઠાલવવામાં આવી રહ્યું છે. સૌની યોજના દ્વારા રાજકોટને હાલ રાહત મળી રહી છે, પરંતુ લાંબા ગાળે સ્થાનિક જળાશયો ભરાય તે માટે સારો અને વ્યાપક વરસાદ જરૂરી રહેશે.

જામનગર જિલ્લામાં પાણીની સ્થિતિ સૌરાષ્ટ્રના અન્ય વિસ્તારોની સરખામણીએ વધુ ગંભીર જોવા મળી રહી છે. જિલ્લાના કુલ 21 ડેમોમાંથી 20 ડેમોમાં માત્ર 0.04થી 14 ટકા સુધીનો જળસંગ્રહ બચ્યો છે. ફુલઝર-2 અને રૂપાવટી ડેમ સંપૂર્ણપણે સૂકાઈ ગયા હોવાનું સામે આવ્યું છે. સમગ્ર જામનગર જિલ્લામાં સરેરાશ માત્ર 8.35 ટકા પાણી ઉપલબ્ધ છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે જિલ્લાના મોટા ભાગના જળાશયો તળિયાઝાટક બની રહ્યા છે. પરિણામે પીવાના પાણી માટે વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો, નર્મદાનું પાણી અને સૌની યોજનાની મદદ આગામી સમયમાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં તો સ્થિતિ અત્યંત ચિંતાજનક છે. જિલ્લાના તમામ 12 ડેમોમાં સરેરાશ માત્ર 0.75 ટકા જળસંગ્રહ બચ્યો છે. બે ડેમ સંપૂર્ણપણે ખાલી થઈ ગયા છે અને બાકીના ડેમોમાં પણ નામમાત્ર પાણી રહ્યું છે. આટલો ઓછો જળસંગ્રહ આગામી ઉનાળાની ગંભીર સ્થિતિ તરફ સંકેત આપે છે. મોરબી જિલ્લામાં ડેમી-1 ડેમમાં 7.46 ટકા અને ડેમી-3માં માત્ર 2.89 ટકા પાણી બચ્યું છે. સુરેન્દ્રનગરના ધારી ડેમમાં 8.31 ટકા જળસંગ્રહ છે, જ્યારે પોરબંદરનો સોરઠી ડેમ પણ સંપૂર્ણપણે ખાલી થઈ ગયો છે. આ સ્થિતિ સૌરાષ્ટ્રના પશ્ચિમ અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં પાણીની ગંભીર ચિંતા ઊભી કરે છે.

હાલ રાજ્ય સરકાર દ્વારા પાણી વ્યવસ્થાપન માટે સૌની યોજના અને નર્મદાના પાણીનો સહારો લેવામાં આવી રહ્યો છે. સપ્ટેમ્બર 2026માં જામનગર અને દેવભૂમિ દ્વારકા માટે સૌની યોજના મારફતે વધારાનું પાણી પહોંચાડવાનો નિર્ણય લેવાયો છે, જેમાં પીવાના પાણીને પ્રથમ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી રહી છે. જોકે આ તાત્કાલિક વ્યવસ્થા લાંબા ગાળાનો ઉકેલ નથી. સ્થાનિક ડેમોમાં પાણીનો સંગ્રહ વધે તે માટે હજુ પણ સારા વરસાદની જરૂર છે. જો આગામી દિવસોમાં સાર્વત્રિક વરસાદ થાય તો જળાશયોમાં થોડી રાહત મળી શકે છે, પરંતુ વરસાદની ખેંચ યથાવત રહેશે તો સૌરાષ્ટ્રમાં ઉનાળાના મહિનાઓ દરમિયાન જળસંકટ વધુ ઘેરાઈ શકે છે. ખેડૂતો, પશુપાલકો અને સામાન્ય નાગરિકો માટે પાણી બચાવવું અને પાણીનું યોગ્ય આયોજન કરવું હવે અત્યંત જરૂરી બની ગયું છે.