સબરસ જ્ઞાનેશ કુમાર સામે વિપક્ષનો ‘જન-મહાભિયોગ’!

મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર સામે INDIA ગઠબંધને પોતાનું આક્રમક વલણ વધુ તેજ બનાવ્યું છે. ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને તેની નિષ્પક્ષતા અંગે સવાલો ઉઠાવતાં વિપક્ષી ગઠબંધન દ્વારા શનિવારે એક પ્રતીકાત્મક ‘જન-મહાભિયોગ’ કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેના નિવાસસ્થાને યોજાયેલા આ કાર્યક્રમમાં કોંગ્રેસ સહિત INDIA ગઠબંધનના વિવિધ પક્ષોના અગ્રણી નેતાઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. આ કાર્યક્રમનો મુખ્ય હેતુ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સામે વિપક્ષ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા આક્ષેપો અને તેમની કામગીરી અંગેની નારાજગી જનતા સમક્ષ રજૂ કરવાનો હતો. કાર્યક્રમ દરમિયાન મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ જ્ઞાનેશ કુમારના તાત્કાલિક રાજીનામાની માગ કરી હતી. તેમણે આરોપ લગાવ્યો હતો કે ચૂંટણી પંચ બંધારણીય સંસ્થાની સ્વતંત્રતા જાળવવાને બદલે કેન્દ્ર સરકારના ઈશારે કામ કરી રહ્યું છે. જોકે, આ તમામ મુદ્દાઓ વિપક્ષ દ્વારા કરવામાં આવેલા રાજકીય આક્ષેપો છે અને ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગેની ચર્ચા દેશના લોકતાંત્રિક માળખા સાથે જોડાયેલી હોવાથી આ મુદ્દે રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા તેજ બની છે.

કાર્યક્રમને સંબોધિત કરતાં કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે વિપક્ષને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સાથે કોઈ અંગત દુશ્મની નથી. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, વિપક્ષનો વિરોધ કોઈ વ્યક્તિગત કારણસર નહીં, પરંતુ ચૂંટણી પંચની બંધારણીય જવાબદારી અને તેની નિષ્પક્ષ કામગીરીને લઈને છે. ખડગેએ કહ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચે કોઈપણ રાજકીય પક્ષના પ્રભાવથી મુક્ત રહીને કામ કરવું જોઈએ અને દરેક નાગરિકના મતાધિકારનું રક્ષણ કરવું જોઈએ. તેમણે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે કમ્પ્યુટર આધારિત પ્રક્રિયાઓ અથવા વહીવટી નિર્ણયો દ્વારા નબળા વર્ગો, મહિલાઓ અને યુવાનોના મતાધિકાર પર અસર ન થવી જોઈએ. ખડગેએ એવો પણ આરોપ લગાવ્યો હતો કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર વડાપ્રધાન અને ગૃહમંત્રીના સીધા નિર્દેશો હેઠળ ચૂંટણી પંચ ચલાવી રહ્યા છે. તેમના મતે, લોકશાહીમાં ચૂંટણી પંચ જેવી સ્વતંત્ર સંસ્થાની વિશ્વસનીયતા જળવાઈ રહેવી અત્યંત જરૂરી છે. જો મતદારોને ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે શંકા ઊભી થાય તો તેની અસર સમગ્ર લોકશાહી વ્યવસ્થા પર પડી શકે છે.

ખડગેએ પોતાના સંબોધનમાં ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક અને તેમની કાનૂની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા ડિસેમ્બર 2023ના કાયદાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે આ કાયદાની જોગવાઈઓ સામે સવાલો ઉઠાવતાં દાવો કર્યો હતો કે ચૂંટણી કમિશનરોને આપવામાં આવેલી કાનૂની સુરક્ષા અત્યંત વ્યાપક છે. ખડગેએ એવો આક્ષેપ કર્યો હતો કે આ કાયદા હેઠળ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને એવી સુરક્ષા આપવામાં આવી છે, જે રાષ્ટ્રપતિ અથવા ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)ને પણ ઉપલબ્ધ નથી. તેમણે કાયદો પસાર કરવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન વિપક્ષના સાંસદોને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યા હોવાનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો હતો. તેમના જણાવ્યા મુજબ, ડિસેમ્બર 2023માં વિપક્ષના 145 સાંસદોને સસ્પેન્ડ કર્યા બાદ આ કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. વધુમાં ખડગેએ જણાવ્યું હતું કે વિપક્ષના 193 સાંસદોએ સાત મહિના પહેલાં સંસદના બંને ગૃહોમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને પદ પરથી હટાવવા માટે નોટિસ આપી હતી, પરંતુ તે નોટિસ સ્વીકારવામાં આવી નહોતી. આ મુદ્દે તેમણે સંસદીય પ્રક્રિયા અને ચૂંટણી પંચની જવાબદારી અંગે ફરીથી ચર્ચા કરવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી હતી.

મતદાર યાદીઓના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ એટલે કે SIRની પ્રક્રિયા પણ આ વિવાદના કેન્દ્રમાં રહી છે. ખડગેએ આક્ષેપ કર્યો હતો કે બિહાર સહિતના કેટલાક રાજ્યોમાં SIRના નામે વિપક્ષને સમર્થન આપતા મતદારોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવી રહ્યાં છે. તેમણે આ પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને તેના અમલીકરણ અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. ખડગેના જણાવ્યા મુજબ, મતાધિકાર દરેક નાગરિકનો બંધારણીય અને લોકતાંત્રિક અધિકાર છે, તેથી મતદાર યાદીમાં સુધારા કરવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન કોઈપણ નાગરિક સાથે ભેદભાવ થવો જોઈએ નહીં. તેમણે એવો પણ આરોપ લગાવ્યો હતો કે સત્તા જાળવી રાખવા માટે અગાઉ તપાસ એજન્સીઓ અને ઇલેક્ટોરલ બોન્ડ્સના મુદ્દાઓ બાદ હવે મતદાર યાદીઓના માધ્યમથી રાજકીય લાભ મેળવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. વિપક્ષે આ સમગ્ર મામલે ચૂંટણી પંચ પાસે પારદર્શકતા અને જવાબદારીની માગ કરી છે. જોકે, SIR પ્રક્રિયા અંગેના આક્ષેપો અને ચૂંટણી પંચની વાસ્તવિક કામગીરી વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા, સુધારવા કે દૂર કરવાની પ્રક્રિયા નિયમો અનુસાર થવી જોઈએ અને અસરગ્રસ્ત નાગરિકોને પોતાની વિગતો ચકાસવાની તથા જરૂરી રજૂઆત કરવાની તક મળવી જોઈએ.

આ કાર્યક્રમમાં કોંગ્રેસના સાંસદ શશિ થરૂરે પણ ચૂંટણી પંચની કામગીરી અંગે પોતાની નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે એક નિષ્પક્ષ અમ્પાયર તરીકેની વિશ્વસનીયતા ગુમાવી દીધી છે. થરૂરના મતે, ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં તમામ રાજકીય પક્ષોને સમાન તક મળે અને ચૂંટણી પંચ કોઈપણ પક્ષના પ્રભાવથી દૂર રહીને કામ કરે તે લોકશાહીની મૂળભૂત જરૂરિયાત છે. તેમણે વધુમાં કહ્યું હતું કે સંસદના સ્પીકર અથવા સભાપતિ દ્વારા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને હટાવવા સંબંધિત નોટિસ સ્વીકારવામાં આવી ન હોવાથી વિપક્ષ પાસે પોતાની વાત જનતા સમક્ષ રજૂ કરવાનો માર્ગ અપનાવવા સિવાય બીજો વિકલ્પ રહ્યો નહોતો. આથી જ પ્રતીકાત્મક ‘જન-મહાભિયોગ’ કાર્યક્રમ યોજવામાં આવ્યો હોવાનું તેમણે જણાવ્યું હતું. આ કાર્યક્રમની અધ્યક્ષતા લોકસભાના પૂર્વ સ્પીકર મીરા કુમારે કરી હતી. કાર્યક્રમમાં કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા સોનિયા ગાંધી, સાંસદ પ્રિયંકા ગાંધી સહિત INDIA ગઠબંધનના અનેક અગ્રણી નેતાઓ હાજર રહ્યા હતા. મીરા કુમારે પણ મતદારોને તેમના મતાધિકારથી વંચિત રાખવાની કોઈપણ શક્યતાને લોકશાહી માટે ગંભીર બાબત ગણાવી હતી.

બીજી તરફ, ભાજપે વિપક્ષના આ કાર્યક્રમ સામે વળતો પ્રહાર કર્યો હતો. ભાજપના નેતા સુધાંશુ ત્રિવેદીએ ‘જન-મહાભિયોગ’ને પ્રતીકાત્મક અને રાજકીય કાર્યક્રમ ગણાવીને તેની ટીકા કરી હતી. તેમણે કટાક્ષ કરતાં કહ્યું હતું કે દેશમાં અરાજકતા ફેલાવવામાં નિષ્ફળ રહેલી કોંગ્રેસ હવે પોતાના નેતા રાહુલ ગાંધીને ખુશ કરવા માટે આવી મોક પાર્લામેન્ટનું આયોજન કરી રહી છે. ભાજપના મતે, ચૂંટણી પંચ સામે વિપક્ષ દ્વારા કરવામાં આવતા આક્ષેપો રાજકીય હેતુથી પ્રેરિત છે. સુધાંશુ ત્રિવેદીએ પોતાના નિવેદનમાં વર્લ્ડ બેંકના 2025ના અહેવાલનો ઉલ્લેખ કરીને દાવો કર્યો હતો કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં દેશમાં ગરીબીનો દર ઘટીને 2.6 ટકા થયો છે. તેમણે એવો પણ આરોપ લગાવ્યો હતો કે વિપક્ષ સરકારની કામગીરી અંગે નિરાશા વ્યક્ત કરવા માટે આવા કાર્યક્રમો યોજી રહ્યો છે. આમ, એક તરફ INDIA ગઠબંધન ચૂંટણી પંચની નિષ્પક્ષતા, કાનૂની સુરક્ષા અને મતદાર યાદીઓની પ્રક્રિયા અંગે સવાલો ઉઠાવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ ભાજપ આ કાર્યક્રમને રાજકીય દેખાવ ગણાવી રહ્યું છે.

સમગ્ર ઘટનાક્રમને જોતા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામેનો વિપક્ષનો વિરોધ હવે સંસદીય પ્રક્રિયાની બહાર જાહેર ચર્ચાના સ્વરૂપમાં પણ સામે આવ્યો છે. ‘જન-મહાભિયોગ’ કોઈ સત્તાવાર મહાભિયોગ પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ વિપક્ષ દ્વારા પોતાની નારાજગી અને માગણીઓ જાહેરમાં રજૂ કરવા માટે યોજાયેલો પ્રતીકાત્મક કાર્યક્રમ છે. આ મુદ્દે ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા, ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક સંબંધિત કાયદો, મતદાર યાદીઓનું પુનરીક્ષણ અને નાગરિકોના મતાધિકાર જેવા અનેક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો ચર્ચામાં આવ્યા છે. લોકશાહી વ્યવસ્થામાં ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા જાળવવી જેટલી જરૂરી છે, એટલી જ જરૂરી છે કે કોઈપણ આક્ષેપની તપાસ તથ્યો અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાના આધારે થાય. વિપક્ષે રાજીનામાની માગ સાથે પોતાની લડત ચાલુ રાખવાની વાત કરી છે, જ્યારે ભાજપે આક્ષેપોને નકારીને વિપક્ષના કાર્યક્રમની ટીકા કરી છે. હવે આ વિવાદમાં આગળ કયા રાજકીય અને સંસ્થાકીય પગલાં લેવાય છે, ચૂંટણી પંચ તરફથી શું સ્પષ્ટતા કરવામાં આવે છે અને મતદાર યાદીઓ અંગેની ફરિયાદોનું નિરાકરણ કેવી રીતે આવે છે તેના પર દેશના રાજકીય વર્તુળો અને મતદારોની નજર રહેશે.