ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ : 11 સપ્ટેમ્બર

11 સપ્ટેમ્બર 1947 — જુનાગઢ પ્રશ્ન અને જામનગરનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ

1. 1947માં પરિસ્થિતિ શું હતી?
15 ઓગસ્ટ 1947એ ભારત સ્વતંત્ર થયું ત્યારે બ્રિટિશ ભારતના ભાગલા સાથે દેશી રજવાડાઓ સામે એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો થયો—તેઓ ભારત સાથે જોડાય કે પાકિસ્તાન સાથે?
કાઠિયાવાડમાં જુનાગઢ રજવાડું ખૂબ મહત્વનું હતું. અહીંના નવાબ મહાબતખાનજી ત્રીજા મુસ્લિમ હતા, જ્યારે રાજ્યની વસ્તીમાં હિંદુઓની બહુમતી હતી.
જુનાગઢ ભૌગોલિક રીતે ભારતના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલું હતું અને તેની આસપાસના મોટા ભાગના પ્રદેશો ભારતીય સંઘ સાથે જોડાઈ રહ્યા હતા.

2. જુનાગઢે પાકિસ્તાન સાથે જોડાવાનો નિર્ણય કેમ મહત્વનો બન્યો?
સપ્ટેમ્બર 1947માં જુનાગઢના નવાબે પાકિસ્તાન સાથે જોડાણ કરવાનો નિર્ણય લીધો.
ભારત સરકાર માટે આ નિર્ણય ગંભીર હતો, કારણ કે ભારતનું માનવું હતું કે જુનાગઢનું ભૌગોલિક સ્થાન, આસપાસનો વિસ્તાર અને લોકોના હિતને ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી હતું.
ભારત સરકારે પાકિસ્તાન પાસેથી આ બાબતે સ્પષ્ટતા માંગવાની શરૂઆત કરી હતી.
દસ્તાવેજ મુજબ 21 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ ભારતના States Ministryએ દિલ્હીમાં પાકિસ્તાનના High Commissionerને પત્ર લખીને જુનાગઢના accession અંગે પાકિસ્તાનની નીતિ વિશે માહિતી માંગી હતી. 6 સપ્ટેમ્બરે ફરી યાદ અપાવવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ 11 સપ્ટેમ્બર સુધી જવાબ મળ્યો નહોતો. 

 3. 11 સપ્ટેમ્બર 1947નો નેહરુનો ટેલિગ્રામ
આ સમગ્ર ઘટનાનો સૌથી મહત્વનો ભાગ અહીં છે.
11 સપ્ટેમ્બર 1947ના રોજ ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાનને ટેલિગ્રામ મોકલ્યો.
આ ટેલિગ્રામમાં ભારતે જુનાગઢના accession અંગે પોતાની ચિંતા વ્યક્ત કરી અને અગાઉ પાકિસ્તાન સરકાર પાસેથી માહિતી માંગવામાં આવી હોવાની વાત જણાવી.
આ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજનો ઉલ્લેખ બાદમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદની ચર્ચામાં પણ થયો હતો. એટલે આ માત્ર સામાન્ય પત્રવ્યવહાર નહોતો; તે ભારત–પાકિસ્તાન વચ્ચે જુનાગઢ મુદ્દે આગળ વધતી રાજદ્વારી પ્રક્રિયાનો મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ હતો.

 4. તો પછી જામનગર ક્યાં આવે છે?
આ સૌથી રસપ્રદ બાબત છે.
તે સમયના દસ્તાવેજમાં સ્પષ્ટ રીતે લખવામાં આવ્યું છે કે માણાવદરના ખાન જામનગરમાં, નવાનગર રાજ્યની રાજધાનીમાં, જામ સાહેબના મહેમાન તરીકે રહેતા હતા. 

અર્થાત્—
જામનગર = નવાનગરની રાજધાની
જામ સાહેબ = નવાનગરના શાસક
માણાવદરનો ખાન = જુનાગઢ વિસ્તારની રાજકીય પરિસ્થિતિ સાથે જોડાયેલ શાસક
આ ત્રણેય બાબતો તે સમયના કાઠિયાવાડના રાજકીય સંકટ સાથે જોડાઈ ગઈ હતી.

5. જામ સાહેબ દિગ્વિજયસિંહજીની ભૂમિકા
તે સમયે નવાનગરના શાસક હતા જામ સાહેબ દિગ્વિજયસિંહજી રણજિતસિંહજી જાડેજા.
જામનગર નવાનગર રાજ્યનું રાજકીય કેન્દ્ર હતું અને નવાનગર ભારત સાથે જોડાયેલા રજવાડાઓમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવતું હતું.
આથી જુનાગઢ જો પાકિસ્તાન સાથે જોડાય તો કાઠિયાવાડના રાજકીય અને ભૌગોલિક સંતુલન પર તેની અસર થવાની શક્યતા હતી.
જામનગર માત્ર એક શહેર નહોતું—તે સમયે તે એક મહત્વપૂર્ણ દેશી રજવાડાની રાજધાની હતું.

 6. માણાવદરનો મુદ્દો કેમ મહત્વનો હતો?
માણાવદર એક નાનું દેશી રાજ્ય હતું, જેની આસપાસનો મોટો વિસ્તાર જુનાગઢ સાથે જોડાયેલો હતો.
ભારત સરકારને ચિંતા હતી કે જુનાગઢ અને તેની આસપાસના નાના રજવાડાઓ પાકિસ્તાન સાથે જોડાય તો કાઠિયાવાડમાં “પાકિસ્તાનના ખિસ્સા” જેવી ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ શકે.
આથી માણાવદર અને માંગરોળ જેવા રાજ્યોનો પ્રશ્ન પણ જુનાગઢના પ્રશ્ન સાથે જોડાઈ ગયો.

 7. ભારતનો મુખ્ય તર્ક શું હતો?
ભારતની દલીલ માત્ર “જુનાગઢ ભારતનો ભાગ છે” એટલી નહોતી.
ભારત સરકારના વિચારમાં મુખ્ય મુદ્દાઓ હતા:
① ભૌગોલિક જોડાણ
જુનાગઢનો પાકિસ્તાન સાથે કોઈ સીધો ભૂમિ માર્ગ નહોતો.
② લોકોની ઇચ્છા
રાજ્યની બહુમતી વસ્તી હિંદુ હતી.
③ આસપાસના પ્રદેશોની સ્થિતિ
કાઠિયાવાડના મોટા ભાગના રજવાડાઓ ભારત સાથે જોડાઈ રહ્યા હતા.
④ લોકમત
ભારત સરકારે અંતે લોકોની ઇચ્છા જાણવા માટે લોકમત/plebisciteનો માર્ગ સ્વીકારવાની તૈયારી દર્શાવી હતી. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના દસ્તાવેજમાં પણ ભારતની આ સ્થિતિ નોંધાઈ છે.

 8. પાકિસ્તાનનો પક્ષ શું હતો?
પાકિસ્તાનનું વલણ હતું કે દેશી રજવાડાના શાસકને ભારત અથવા પાકિસ્તાનમાંથી કોઈ એક સાથે જોડાવાનો અધિકાર હતો.
પાકિસ્તાનના દલીલમાં ધાર્મિક અને શાસકની સત્તા કરતાં accessionની કાનૂની પ્રક્રિયાને મહત્વ આપવામાં આવ્યું.
આ મુદ્દે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ગંભીર મતભેદ ઊભા થયા.

9. ત્યારબાદ શું થયું?
11 સપ્ટેમ્બરનો ટેલિગ્રામ માત્ર શરૂઆત હતી.
આગળની ઘટનાઓ ઝડપથી બદલાઈ:
25 સપ્ટેમ્બર 1947: જુનાગઢના પાકિસ્તાન સાથે જોડાણ અંગે સ્થિતિ વધુ સ્પષ્ટ બની.
ત્યારબાદ જુનાગઢની આસપાસના વિસ્તારોમાં તણાવ વધ્યો.
ભારત સરકારે સ્થિતિ પર નજર રાખી અને કાઠિયાવાડમાં રાજકીય તથા વહીવટી દબાણ વધ્યું.
પછી નવેમ્બર 1947માં ભારત સરકારે જુનાગઢનું વહીવટ સંભાળ્યું.

 10. અંતે લોકમત શું આવ્યું?
જુનાગઢમાં ફેબ્રુઆરી 1948માં plebiscite યોજાયું.
તેમાં ભારે બહુમતીથી લોકોએ ભારત સાથે જોડાવા માટે મત આપ્યો.
આ રીતે જુનાગઢનો પ્રશ્ન ભારતના પક્ષમાં ગયો અને કાઠિયાવાડના એકીકરણની પ્રક્રિયા આગળ વધી.

 જામનગર માટે આ ઘટનાનું ઐતિહાસિક મહત્વ
આ ઘટનામાં જામનગરની ભૂમિકા સમજતી વખતે એક વાત ખાસ યાદ રાખવી:
11 સપ્ટેમ્બર 1947ના નેહરુના ટેલિગ્રામનો મુખ્ય વિષય જુનાગઢનો પાકિસ્તાન સાથેનો accession હતો; જામનગર તે દસ્તાવેજનો મુખ્ય વિવાદી પક્ષ નહોતું.
પરંતુ જામનગર મહત્વનું હતું કારણ કે:
તે સમયે જામનગર નવાનગર રાજ્યની રાજધાની હતું.
જામ સાહેબ દિગ્વિજયસિંહજી કાઠિયાવાડના મહત્વપૂર્ણ રાજવી હતા.
માણાવદરના ખાનનો જામનગરમાં જામ સાહેબના મહેમાન તરીકે રહેવાનો ઉલ્લેખ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજમાં મળે છે.
કાઠિયાવાડના રાજકીય એકીકરણમાં નવાનગરનું સ્થાન મહત્વપૂર્ણ હતું.
જુનાગઢ સંકટ દરમિયાન જામનગર વિસ્તાર વ્યૂહાત્મક રીતે પણ મહત્વ ધરાવતો હતો.