ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ : 16 સપ્ટેમ્બર
આજનો ઈતિહાસ : 16 સપ્ટેમ્બર
16 સપ્ટેમ્બર — વિશ્વ ઓઝોન દિવસ
દર વર્ષે 16 સપ્ટેમ્બરે વિશ્વ ઓઝોન દિવસ (World Ozone Day) ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસનો મુખ્ય હેતુ પૃથ્વીના ઓઝોન સ્તરનું મહત્વ સમજાવવું, તેના સંરક્ષણ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવી અને ઓઝોનને નુકસાન પહોંચાડતા રસાયણોના ઉપયોગને ઘટાડવા માટે વૈશ્વિક પ્રયાસોને યાદ કરવો છે.
ઓઝોન સ્તર શું છે?
ઓઝોન એ ત્રણ ઓક્સિજન પરમાણુઓથી બનેલો વાયુ (O₃) છે. પૃથ્વીના વાતાવરણના સ્ટ્રેટોસ્ફિયર નામના સ્તરમાં ઓઝોનની સાંદ્રતા વધુ જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે પૃથ્વીની સપાટીથી આશરે 15થી 35 કિલોમીટર ઉપર ઓઝોન સ્તર મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
સૂર્યમાંથી આવતા હાનિકારક અલ્ટ્રાવાયોલેટ (UV-B) કિરણોનો મોટો હિસ્સો ઓઝોન સ્તર શોષી લે છે. એટલે ઓઝોન સ્તરને ઘણીવાર પૃથ્વી માટે કુદરતી સુરક્ષા કવચ તરીકે સમજાવવામાં આવે છે.
ઓઝોન સ્તર કેમ જરૂરી છે?
જો પૃથ્વી સુધી વધુ પ્રમાણમાં UV કિરણો પહોંચે તો માનવ સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણ પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે.
તેના કારણે:
ત્વચાને નુકસાન અને ત્વચાના કેન્સરનું જોખમ વધી શકે છે.
આંખોને નુકસાન અને મોતિયાબિંદુ જેવી સમસ્યાઓનું જોખમ વધી શકે છે.
માનવ શરીરની રોગપ્રતિકારક વ્યવસ્થા પર અસર થઈ શકે છે.
પાક અને વનસ્પતિના વિકાસને નુકસાન થઈ શકે છે.
સમુદ્રી પર્યાવરણમાં રહેલા સૂક્ષ્મ જીવો પર પણ અસર થઈ શકે છે.
ઓઝોન સ્તરને નુકસાન કેવી રીતે થયું?
20મી સદીમાં CFCs (Chlorofluorocarbons) જેવા રસાયણોનો ઉપયોગ રેફ્રિજરેટર, એર કન્ડિશનર, એરોસોલ વગેરેમાં થતો હતો. આ રસાયણો વાતાવરણમાં પહોંચ્યા બાદ સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં જઈને ઓઝોનના અણુઓને તોડવાની પ્રક્રિયામાં ભાગ લઈ શકે છે.
ખાસ કરીને એન્ટાર્કટિકા ઉપર ઓઝોન સ્તરમાં મોટા પ્રમાણમાં ઘટાડો વૈજ્ઞાનિકો માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બન્યો હતો. તેને સામાન્ય ભાષામાં “ઓઝોન હોલ” તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું.
Montreal Protocol શું છે?
ઓઝોન સંરક્ષણના ક્ષેત્રમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ વૈશ્વિક પગલાં પૈકીનું એક છે Montreal Protocol on Substances that Deplete the Ozone Layer.
16 સપ્ટેમ્બર, 1987ના રોજ આ પ્રોટોકોલ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. તેનો ઉદ્દેશ ઓઝોન સ્તરને નુકસાન પહોંચાડતા પદાર્થોના ઉત્પાદન અને વપરાશને તબક્કાવાર ઘટાડવાનો હતો.
આ આંતરરાષ્ટ્રીય કરારને યાદ કરવા માટે 16 સપ્ટેમ્બરને World Ozone Day તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
વિશ્વ ઓઝોન દિવસનું મહત્વ
આ દિવસ માત્ર ઓઝોન સ્તર વિશે માહિતી આપવાનો દિવસ નથી, પરંતુ તે આપણને બતાવે છે કે વૈશ્વિક સ્તરે દેશો સાથે મળીને પર્યાવરણની સમસ્યાનો સામનો કરી શકે છે.
ઓઝોન સ્તરના સંરક્ષણ માટેના વૈશ્વિક પ્રયાસોને કારણે ઓઝોન-ક્ષયકારક પદાર્થોના ઉપયોગમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકનો અનુસાર, હાલના વૈશ્વિક નીતિ-અમલનો માર્ગ ચાલુ રહે તો ઓઝોન સ્તર 1980ના સ્તરની આસપાસના પ્રમાણ સુધી ધીમે ધીમે પુનઃસ્થાપિત થવાની અપેક્ષા છે, જોકે સંપૂર્ણ પુનઃપ્રાપ્તિમાં હજુ ઘણા દાયકાઓ લાગી શકે છે.
ભારત માટે પણ મહત્વપૂર્ણ
ભારત પણ ઓઝોન સ્તરના સંરક્ષણ માટેના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયાસોમાં ભાગીદાર છે. ભારતમાં રેફ્રિજરેશન, એર કન્ડિશનિંગ અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં ઓઝોન-ક્ષયકારક પદાર્થોના નિયંત્રણ તથા વિકલ્પો તરફ પરિવર્તન માટે વિવિધ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે.
