હવામાન અલ-નીનોની ચેતવણી: વિશ્વમાં ગરમી, દુષ્કાળ અને અતિવૃષ્ટિનું જોખમ વધશે, ભારતના ચોમાસા અને કૃષિ પર પણ પડી શકે છે મોટી અસર.
વિશ્વભરમાં આબોહવા પરિવર્તન વચ્ચે હવે અલ-નીનો (El Niño) ફરી એકવાર ચિંતાનું કારણ બન્યો છે. વિશ્વ હવામાન સંગઠન (WMO)એ ચેતવણી આપી છે કે વર્ષ 2026 દરમિયાન અલ-નીનો ઝડપથી મજબૂત બની રહ્યો છે અને જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર વચ્ચે તેની અસર વધુ તીવ્ર બનવાની સંભાવના છે. તેના કારણે વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો, વરસાદની અનિશ્ચિતતા, દુષ્કાળ, અતિવૃષ્ટિ અને હીટવેવ જેવી આત્યંતિક હવામાન ઘટનાઓમાં વધારો થઈ શકે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માનવસર્જિત ક્લાઈમેટ ચેન્જના કારણે અલ-નીનોની અસર અગાઉ કરતાં વધુ ગંભીર બની શકે છે.
અલ-નીનો એક કુદરતી આબોહવાકીય પ્રક્રિયા છે, જેમાં મધ્ય અને પૂર્વીય પ્રશાંત મહાસાગરનું પાણી સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમ થઈ જાય છે. સામાન્ય રીતે દર બેથી સાત વર્ષે આ સ્થિતિ સર્જાય છે. સામાન્ય સંજોગોમાં પ્રશાંત મહાસાગરમાં પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ફૂંકાતા પવનો ગરમ પાણીને ઈન્ડોનેશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયા તરફ ધકેલે છે, પરંતુ અલ-નીનો દરમિયાન આ પવનો નબળા પડી જાય છે અથવા દિશા બદલી દે છે. પરિણામે સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન 2 ડિગ્રી સેલ્સિયસ અથવા તેનાથી વધુ વધી શકે છે. સમુદ્રમાંથી વાતાવરણમાં વધુ ગરમી છોડાતા સમગ્ર વિશ્વના હવામાન ચક્રમાં મોટા ફેરફારો જોવા મળે છે.
WMOના ગ્લોબલ સીઝનલ ક્લાઈમેટ અપડેટ મુજબ, અલ-નીનો માત્ર પ્રશાંત મહાસાગર પૂરતો મર્યાદિત રહેતો નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના વરસાદ, પવનની દિશા અને તાપમાન પર તેની સીધી અસર થાય છે. તેના કારણે કેટલાક વિસ્તારોમાં અતિભારે વરસાદ અને પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોમાં લાંબા સમય સુધી દુષ્કાળ અને પાણીની અછત સર્જાવાની શક્યતા રહે છે. વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાનમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે, જેના કારણે હીટવેવની ઘટનાઓ વધુ વારંવાર અને વધુ તીવ્ર બની શકે છે.
વિશ્વના અનેક દેશો પર અલ-નીનોની અસર અલગ-અલગ રીતે જોવા મળી શકે છે. WMOના અનુમાન મુજબ પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદની સંભાવના રહેશે, જ્યારે ભારત, ઓસ્ટ્રેલિયા, ઈન્ડોનેશિયા, દક્ષિણ એશિયા, ઉત્તર દક્ષિણ અમેરિકા અને આફ્રિકાના કેટલાક વિસ્તારોમાં ઓછા વરસાદ અથવા દુષ્કાળનું જોખમ વધી શકે છે. બીજી તરફ દક્ષિણ આફ્રિકાના કેટલાક ભાગોમાં અતિવૃષ્ટિ અને તેના ઉત્તરીય વિસ્તારોમાં વરસાદની અછત જોવા મળી શકે છે. સમુદ્રના વધતા તાપમાનને કારણે દરિયાઈ ગરમીના મોજાં (Marine Heatwaves) પણ વધશે, જેનાથી મત્સ્ય ઉદ્યોગ અને દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ પર પણ ગંભીર અસર પડી શકે છે.
ભારત માટે અલ-નીનો સૌથી વધુ ચિંતાનો વિષય ચોમાસા સાથે જોડાયેલો છે. ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે અલ-નીનોના વર્ષોમાં ઘણી વખત ચોમાસું નબળું રહે છે, જેના કારણે ખરીફ પાકના ઉત્પાદન પર સીધી અસર પડે છે. ડાંગર, મકાઈ, સોયાબીન, કપાસ અને અન્ય વરસાદ આધારિત પાકને પૂરતું પાણી ન મળતાં ઉત્પાદન ઘટી શકે છે. જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર ઘટવાથી સિંચાઈની સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે અને હાઈડ્રો પાવર આધારિત વીજ ઉત્પાદન પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. શહેરોમાં 'અર્બન હીટ આઈલેન્ડ' અસરને કારણે ગરમી વધુ અસહ્ય બનશે, જ્યારે વૃદ્ધો, બાળકો અને ખુલ્લામાં કામ કરતા શ્રમિકો માટે હીટ સ્ટ્રોક અને ડિહાઈડ્રેશનનું જોખમ વધશે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રની ખાદ્ય અને કૃષિ સંસ્થા (FAO)એ પણ ચેતવણી આપી છે કે જો મજબૂત અથવા 'સુપર અલ-નીનો' સર્જાશે તો વિશ્વના અનેક કૃષિપ્રધાન વિસ્તારોમાં પાક અને ઘાસચારાને નુકસાન થઈ શકે છે. વર્ષ 2015-16ના અલ-નીનો દરમિયાન અનેક દેશોમાં અનાજનું ઉત્પાદન ઘટ્યું હતું અને લાખો લોકો ખાદ્ય સંકટની કગાર પર પહોંચી ગયા હતા. આ વખતે પણ અનાજના ઉત્પાદન પર અસર થતાં ખાદ્યપદાર્થોના ભાવ વધી શકે છે અને વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષા સામે પડકાર ઊભો થઈ શકે છે. પશુપાલન, પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર પર પણ તેની વ્યાપક અસર થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
WMOના સેક્રેટરી જનરલ સેલેસ્ટે સાઉલોએ જણાવ્યું છે કે અલ-નીનોની શરૂઆત થઈ ચૂકી છે અને તે આગામી મહિનાઓમાં વધુ મજબૂત બની શકે છે. તેમણે સરકારો, કૃષિ વિભાગો, આરોગ્ય તંત્ર અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન એજન્સીઓને અત્યારથી જ તૈયારી શરૂ કરવાની અપીલ કરી છે. ભારતમાં હવામાન વિભાગ (IMD), કૃષિ વિભાગ અને ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ એજન્સીઓ માટે સમયસર આગાહી, જળ સંરક્ષણ, પાક વીમા, દુષ્કાળ સહન કરી શકે તેવા બિયારણોના ઉપયોગ અને ખેડૂતોને સચોટ માર્ગદર્શન આપવું અત્યંત જરૂરી બનશે. નિષ્ણાતોના મતે અલ-નીનો કુદરતી ઘટના હોવા છતાં, ક્લાઈમેટ ચેન્જ તેને વધુ ગંભીર બનાવી રહ્યું છે. તેથી લાંબા ગાળાનું આયોજન, વૈજ્ઞાનિક તૈયારી અને લોકોમાં જાગૃતિ જ ભવિષ્યમાં તેની અસર ઘટાડવાનો સૌથી અસરકારક માર્ગ સાબિત થઈ શકે છે.
