ઈન્ડિયા ભારતે સ્પેસ ક્ષેત્રમાં રચ્યો ઈતિહાસ, પ્રથમ પ્રાઇવેટ ઓર્બિટલ રોકેટ 'વિક્રમ-1' સફળતાપૂર્વક લોન્ચ
ભારતીય સ્પેસ સેક્ટરમાં આજે એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ નોંધાઈ છે. આંધ્રપ્રદેશના શ્રીહરિકોટા સ્થિત સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર પરથી ભારતનું પ્રથમ ખાનગી રીતે વિકસિત ઓર્બિટલ રોકેટ 'વિક્રમ-1' સફળતાપૂર્વક અવકાશમાં પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવ્યું છે. હૈદરાબાદ સ્થિત સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા આ રોકેટે સફળતાપૂર્વક લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO)માં બહુવિધ પેલોડ્સ પહોંચાડીને ભારતના ખાનગી સ્પેસ ઉદ્યોગ માટે નવો ઈતિહાસ રચ્યો છે. આ મિશનને 'મિશન આગમન' નામ આપવામાં આવ્યું હતું અને તેને ભારતના વ્યાવસાયિક અવકાશ ક્ષેત્ર માટે એક ઐતિહાસિક સીમાચિહ્ન માનવામાં આવી રહ્યું છે.
આ પ્રક્ષેપણ માત્ર એક રોકેટ લોન્ચ નહીં પરંતુ ભારતના સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમમાં ખાનગી ક્ષેત્રની વધતી શક્તિ અને આત્મનિર્ભરતાનું પ્રતિક છે. અત્યાર સુધી ભારતના મોટાભાગના ઉપગ્રહ પ્રક્ષેપણ ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) દ્વારા કરવામાં આવતા હતા, પરંતુ હવે ખાનગી કંપનીઓ પણ ઓર્બિટલ રોકેટ વિકસાવી અને સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ સિદ્ધિ સાથે ભારત એવા મર્યાદિત દેશોમાં સામેલ થયું છે જ્યાં ખાનગી કંપનીએ સફળ ઓર્બિટલ લોન્ચ હાંસલ કર્યો છે.
સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ વિક્રમ-1 એક આધુનિક મલ્ટી-સ્ટેજ લોન્ચ વ્હીકલ છે. લગભગ 22 મીટર ઊંચા આ રોકેટમાં કાર્બન કોમ્પોઝિટ સ્ટ્રક્ચર, સોલિડ ફ્યુઅલ સ્ટેજ અને 3D-પ્રિન્ટેડ લિક્વિડ એન્જિન જેવી અદ્યતન ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ રોકેટ લગભગ 350 કિલોગ્રામ સુધીના નાના ઉપગ્રહોને લો અર્થ ઓર્બિટમાં પહોંચાડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જે તેને વ્યાવસાયિક સેટેલાઇટ લોન્ચિંગ માટે અત્યંત ઉપયોગી બનાવે છે.
આ મિશન દરમિયાન ભારતીય તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય ગ્રાહકોના અનેક ટેક્નોલોજી ડેમોન્સ્ટ્રેશન પેલોડ્સને સફળતાપૂર્વક અવકાશમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા. તેમાં સ્કાયરૂટનું SCOPE સેટેલાઇટ, ગ્રહા સ્પેસનું SOLARAS S3, DCUBEDનું ટેક્નોલોજી પેલોડ અને કોસ્મોસર્વ સ્પેસનું EMBRACE જેવા પેલોડ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ સફળતા ભારતના ખાનગી સ્પેસ ઉદ્યોગને વૈશ્વિક ગ્રાહકો માટે વિશ્વસનીય લોન્ચ સર્વિસ પ્રોવાઇડર તરીકે સ્થાપિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે.
મિશનની સફળતા બાદ ઇસરો, IN-SPACe અને દેશભરના વૈજ્ઞાનિકોએ સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસની ટીમને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ આ સિદ્ધિને ભારતના અવકાશ પ્રવાસમાં "નવા યુગની શરૂઆત" ગણાવી હતી અને તેને દેશના યુવા વૈજ્ઞાનિકો, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઉદ્યોગસાહસિકો માટે પ્રેરણારૂપ ગણાવી હતી. તેમણે કહ્યું કે આ સફળતા ભારતની નવીનતા, ટેક્નોલોજી અને આત્મનિર્ભરતાનું જીવંત ઉદાહરણ છે.
સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસની સ્થાપના વર્ષ 2018માં પૂર્વ ઇસરો વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવી હતી. કંપનીના સ્થાપક પવન કુમાર ચંદાના અને તેમની ટીમે ખૂબ ઓછા સમયમાં વૈશ્વિક સ્તરની લોન્ચ ટેક્નોલોજી વિકસાવી છે. વર્ષ 2022માં કંપનીએ વિક્રમ-એસ સબ-ઓર્બિટલ રોકેટ લોન્ચ કરીને ખાનગી ક્ષેત્રમાં પ્રથમ સફળતા મેળવી હતી, જ્યારે હવે વિક્રમ-1ના સફળ ઓર્બિટલ લોન્ચ સાથે કંપનીએ વધુ એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ પોતાના નામે કરી છે.
વિશેષજ્ઞોના મતે આ સફળતા બાદ ભારતમાં નાના ઉપગ્રહોના પ્રક્ષેપણ માટે નવા દ્વાર ખુલશે. અત્યાર સુધી અનેક ભારતીય અને વિદેશી કંપનીઓને નાના સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવા માટે અન્ય દેશોની સેવાઓ લેવી પડતી હતી, પરંતુ હવે ભારત જ ઝડપી, વિશ્વસનીય અને ખર્ચમાં કિફાયતી લોન્ચિંગ સેવાઓ પૂરી પાડી શકશે. તેના કારણે ભારતની સ્પેસ ઇકોનોમીમાં ઝડપી વધારો થવાની સાથે હજારો નવી રોજગારીની તકો પણ ઊભી થશે. સરકારનો લક્ષ્ય આગામી વર્ષોમાં ભારતના સ્પેસ અર્થતંત્રને અનેકગણું વિસ્તૃત કરવાનો છે, જેમાં ખાનગી ક્ષેત્રની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
ભારતના સ્પેસ સેક્ટર માટે વિક્રમ-1નું સફળ પ્રક્ષેપણ માત્ર એક ટેક્નિકલ સિદ્ધિ નથી, પરંતુ તે દેશની વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતા, સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ અને આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝનનું શક્તિશાળી પ્રતીક છે. આ સફળતા બાદ ભારત વૈશ્વિક કોમર્શિયલ સ્પેસ માર્કેટમાં વધુ મજબૂત દાવેદાર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. ભવિષ્યમાં ખાનગી કંપનીઓ દ્વારા વધુ અદ્યતન રોકેટ, સેટેલાઇટ લોન્ચિંગ સેવાઓ અને અવકાશ ક્ષેત્રમાં નવી ટેક્નોલોજીના વિકાસ સાથે ભારત વિશ્વના અગ્રણી સ્પેસ પાવર તરીકે પોતાની ઓળખ વધુ મજબૂત બનાવશે.
