સબરસ શું ભૂકંપ આવતા પહેલા સંકેત મળે છે? વૈજ્ઞાનિકોના સંશોધનમાં સામે આવી રસપ્રદ પેટર્ન.
ભૂકંપ ક્યારે અને ક્યાં આવશે તેની ચોક્કસ આગાહી કરવી આજે પણ વિજ્ઞાન માટે મોટો પડકાર છે. જોકે, વૈજ્ઞાનિકોના એક સંશોધનમાં મોટા ભૂકંપ પહેલાં જોવા મળતા કેટલાક રસપ્રદ ફેરફારો તરફ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે. ઈરાનમાં વર્ષ 2014થી 2021 દરમિયાન આવેલા 6.0થી 7.3ની તીવ્રતાના છ મોટા ભૂકંપોના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે કેટલીક ઘટનાઓમાં ભૂકંપના થોડા સમય પહેલાં જમીનની અંદર તણાવ વધ્યો હતો અને તેની સાથે પૃથ્વીના ઉપરના વાતાવરણમાં ચુંબકીય પ્રવૃત્તિમાં પણ ફેરફાર નોંધાયો હતો. આ અભ્યાસ માટે યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ESA)ના Swarm સેટેલાઇટ મિશનમાંથી મળેલા ડેટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. સંશોધકોએ ભૂકંપના કેન્દ્રથી આશરે 300 કિલોમીટરના વિસ્તારની ચુંબકીય અને ભૂકંપીય પ્રવૃત્તિનો અભ્યાસ કર્યો હતો.
આ સંશોધનમાં મુરમૂરી, હોજેડક, અઝગેલેહ, ફિન સહિત ઈરાન અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં આવેલા છ મોટા ભૂકંપોને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. સંશોધકોએ ખાસ કરીને ‘b-value’ નામના પરિબળનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું. ભૂકંપવિજ્ઞાનમાં b-value નાના અને મોટા ભૂકંપોના પ્રમાણને સમજવામાં મદદ કરે છે. સંશોધન મુજબ, કેટલાક કિસ્સામાં b-valueમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો, જેને ખડકોની અંદર વધતા તણાવ સાથે સંબંધિત પેટર્ન તરીકે જોવામાં આવ્યો. આ જ સમયગાળા દરમિયાન સેટેલાઇટ ડેટામાં ચુંબકીય પ્રવૃત્તિમાં પણ ફેરફારો નોંધાયા હતા. એટલે કે, ભૂકંપીય પ્રવૃત્તિ અને ચુંબકીય ફેરફારો વચ્ચે કોઈ સંબંધ હોઈ શકે છે કે કેમ તે અંગે સંશોધનને નવી દિશા મળી છે.
મુરમૂરી ભૂકંપના કિસ્સામાં ભૂકંપના આશરે 10થી 20 દિવસ પહેલાં b-valueમાં ઘટાડો અને ચુંબકીય ફેરફારો નોંધાયા હતા. જ્યારે હોજેડક ભૂકંપના કિસ્સામાં આ પેટર્ન વધુ લાંબા સમયગાળામાં જોવા મળ્યો હતો અને ભૂકંપ પહેલાં આશરે 3થી 6 મહિના દરમિયાન b-valueમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હોવાનું અભ્યાસમાં જણાવાયું છે. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે પૃથ્વીની અંદર રહેલા ખડકો પર જ્યારે ભારે દબાણ પડે છે ત્યારે તેમાં નાની-નાની તિરાડો સર્જાઈ શકે છે. આવા ફેરફારો ખડકોના વિદ્યુત અને ચુંબકીય ગુણધર્મો સાથે સંકળાઈ શકે છે અને તેની અસર પૃથ્વીની ઉપરની ચુંબકીય વ્યવસ્થા તથા આયનોસ્ફિયર સુધી પહોંચે છે કે કેમ તે અંગે પણ અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે.
જોકે, આ સંશોધનનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે હવે ભૂકંપની ચોક્કસ તારીખ કે સમય અગાઉથી જાણી શકાશે. વૈજ્ઞાનિકોએ પણ આ તારણોને સંભવિત સંબંધ તરીકે જોવાની જરૂરિયાત દર્શાવી છે. માત્ર છ મોટા ભૂકંપોના ડેટામાં સમાન પ્રકારની પેટર્ન જોવા મળવી એ ચોક્કસ આગાહી માટે પૂરતી સાબિતી નથી. ભૂકંપ પહેલાંના કુદરતી ફેરફારોને સમજવામાં સૂર્યની પ્રવૃત્તિ અને ભૂ-ચુંબકીય તોફાનો જેવા અન્ય પરિબળોને પણ ધ્યાનમાં લેવાની જરૂર પડે છે. તેથી સેટેલાઇટ દ્વારા નોંધાયેલા ચુંબકીય ફેરફારોને સીધા જ ભૂકંપની આગાહીનું સાધન માનવું હાલમાં યોગ્ય નથી.
જો આગામી વર્ષોમાં વધુ મોટા ભૂકંપોના ડેટાના વિશ્લેષણમાં પણ b-valueમાં ઘટાડો, ભૂગર્ભીય તણાવ અને ચુંબકીય ફેરફારો વચ્ચે સતત એકસરખી પેટર્ન જોવા મળે, તો આ ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ શકે છે. ભવિષ્યમાં સેટેલાઇટ ડેટા, ભૂકંપીય મોનિટરિંગ અને જમીનની અંદરના ભૌગોલિક ફેરફારોને એકસાથે વિશ્લેષણ કરીને ભૂકંપ પહેલાં થતા સંભવિત ફેરફારોને વધુ સારી રીતે સમજવાની તક મળી શકે છે. જોકે હાલના તબક્કે સૌથી મહત્વપૂર્ણ વાત એ જ છે કે ભૂકંપની ચોક્કસ અને વિશ્વસનીય આગાહી હજુ શક્ય બની નથી, પરંતુ આ પ્રકારના સંશોધનો વૈજ્ઞાનિકોને કુદરતી આપત્તિ પહેલાં થતા સંભવિત સંકેતો સમજવા માટે નવી દિશા જરૂર આપી રહ્યા છે.
