મારું ગુજરાત થાળીમાં કેટલું ‘ઝેર’? ફળ-શાકભાજીમાં જંતુનાશકો અંગે સંસદમાં સરકારનો મોટો ખુલાસો.

ત્રણ વર્ષમાં 70,652 નમૂનાની તપાસ; 2,223 સેમ્પલમાં જંતુનાશક અવશેષો સુરક્ષિત મર્યાદા કરતાં વધુ મળ્યા

નવી દિલ્હી: બજારમાંથી ફળ અને શાકભાજી ખરીદતી વખતે તેમાં જંતુનાશક દવાઓના અવશેષો તો નથી ને, તે અંગે લોકોમાં ચિંતા રહે છે. આ મુદ્દે લોકસભામાં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડાઓએ સ્થિતિ અંગે મહત્વની માહિતી સામે મૂકી છે.

કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડા મુજબ, વર્ષ 2023-24થી 2025-26 દરમિયાન દેશભરમાં કુલ 70,652 ફળ-શાકભાજીના નમૂનાઓની તપાસ કરવામાં આવી હતી. તેમાંથી 2,223 નમૂનાઓ એટલે કે 3.1 ટકા સેમ્પલમાં જંતુનાશક અવશેષો FSSAI દ્વારા નક્કી કરાયેલી Maximum Residue Limit (MRL) કરતાં વધુ મળી આવ્યા હતા.

બીજી તરફ, 96.9 ટકા એટલે કે 68,429 નમૂનાઓ સુરક્ષિત મર્યાદામાં હોવાનું સામે આવ્યું છે. એટલે કે તપાસાયેલા નમૂનાઓમાં મોટાભાગના નમૂનાઓમાં જંતુનાશક અવશેષો નિર્ધારિત સુરક્ષા મર્યાદાથી વધુ મળ્યા નથી.

ખેતરથી બજાર સુધી ડિજિટલ મોનિટરિંગ

સરકાર દ્વારા જંતુનાશક અવશેષોની દેખરેખ માટે મોનિટરિંગ સિસ્ટમ હેઠળ ખેતરો સુધી પહોંચીને નમૂનાઓની તપાસ કરવામાં આવે છે. GPS આધારિત ટ્રેકિંગ સહિતની વ્યવસ્થાથી ખેતી પ્રક્રિયાની દેખરેખ અને સુરક્ષિત ખેતી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

સરકારનો ભાર માત્ર જંતુનાશકોના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરવા પૂરતો નથી, પરંતુ Integrated Pest Management (IPM) જેવી પદ્ધતિઓ દ્વારા પાકને જીવાતોથી સુરક્ષિત રાખવા અને જંતુનાશકોના બિનજરૂરી ઉપયોગમાં ઘટાડો કરવાનો પણ છે.

ભારત ફળ-શાકભાજીનો નિકાસકાર

સરકારના આંકડા મુજબ ભારત ફળ અને શાકભાજીના ક્ષેત્રમાં નેટ એક્સપોર્ટર દેશ તરીકે આગળ વધી રહ્યું છે. વર્ષ 2016-17માં ફળ-શાકભાજીની નિકાસ $2.45 બિલિયન હતી, જે વર્ષ 2025-26માં વધીને $3.93 બિલિયન થઈ છે. આ સમયગાળામાં નિકાસનું પ્રમાણ આશરે 58.2 લાખ ટન સુધી પહોંચ્યું છે.

જોકે, દેશમાં વધતી સ્થાનિક માંગને કારણે આયાતમાં પણ વધારો થયો છે. વર્ષ 2016-17માં આશરે $1.78 બિલિયનની આયાત સામે 2025-26માં આ આંકડો વધીને $3.82 બિલિયન થયો છે.

પાકના ઉત્પાદનનો ડિજિટલ સર્વે

સરકાર પાક ઉત્પાદનના વધુ ચોક્કસ અંદાજ માટે **Digital General Crop Estimation Survey (DGCES)**ને પણ વિસ્તારી રહી છે. હાલમાં આ વ્યવસ્થા 23 રાજ્યોમાં લાગુ કરવામાં આવી છે.

આ વ્યવસ્થામાં પાક લણણી સંબંધિત આંકડાઓ મોબાઇલ એપ્લિકેશન અને GPS આધારિત ફોટોગ્રાફ્સ દ્વારા નોંધવામાં આવે છે. તેના કારણે પાક ઉત્પાદનના અંદાજમાં વધુ ચોકસાઈ લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

ખાદ્યતેલની આયાત ઘટાડવા ઓઇલ પામનું વાવેતર

દેશની ખાદ્યતેલની આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે શરૂ કરવામાં આવેલા રાષ્ટ્રીય મિશન હેઠળ અત્યાર સુધીમાં 2.98 લાખ હેક્ટરમાં ઓઇલ પામની ખેતી શરૂ કરવામાં આવી હોવાનું પણ સરકારે જણાવ્યું છે.

આ ખેતી સંપૂર્ણ ઉત્પાદન ક્ષમતા સુધી પહોંચ્યા બાદ આગામી 4થી 5 વર્ષમાં તેના પરિણામો જોવા મળવાની અપેક્ષા છે.

રબર ઉત્પાદનમાં વધારો છતાં આયાત ચાલુ

રબર ક્ષેત્રના આંકડા મુજબ વર્ષ 2025-26માં દેશમાં 9.05 લાખ ટન રબરનું ઉત્પાદન થયું હતું, જ્યારે સ્થાનિક જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે 4.59 લાખ ટન રબરની આયાત કરવી પડી હતી.

આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના પરિબળોને કારણે રબરની સરેરાશ કિંમત પણ ₹197થી વધીને ₹253 પ્રતિ કિલો થઈ હોવાનું જણાવાયું છે.

ડર નહીં, જાગૃતિ જરૂરી

સરકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલા આંકડા પરથી કહી શકાય કે બજારમાં મળતા દરેક ફળ કે શાકભાજીને ‘ઝેરી’ માનવાની જરૂર નથી. ત્રણ વર્ષ દરમિયાન તપાસાયેલા નમૂનાઓમાંથી મોટાભાગના નમૂનાઓમાં જંતુનાશક અવશેષો નિર્ધારિત મર્યાદામાં રહ્યા હતા.

જોકે, 3.1 ટકા નમૂનાઓમાં MRL કરતાં વધુ અવશેષો મળવા એ પણ સાવચેતી અને સતત મોનિટરિંગની જરૂરિયાત દર્શાવે છે. સુરક્ષિત ખેતી, યોગ્ય પ્રમાણમાં જંતુનાશકનો ઉપયોગ, નિયમિત તપાસ અને ડિજિટલ મોનિટરિંગ દ્વારા ગ્રાહકો સુધી વધુ સુરક્ષિત કૃષિ ઉત્પાદનો પહોંચાડવા પર ભાર મૂકવો જરૂરી છે.